Сомов Александр Васильевич
Сомов Александр Васильевич (1906 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ [17-мӗшӗ], Чулхула кĕперни — 1992 ҫулхи авӑнӑн 6-мӗшӗ) — совет саманинчи патшалӑх тата политика ӗҫченӗ, Чӑваш АССР Халӑх Комиссарӗсен Канашӗн(выр.)чăв. председателӗ.
Пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ
1906 ҫулхи пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче Чулхула кӗпӗрнин Чулхула уесӗнчи(выр.)чăв. (халӗ Чулхула облаҫӗн Инҫет Константин районӗ(выр.)чăв.) Маликово(выр.)чăв. ялӗнче ҫуралнӑ[1]. 1927 ҫултанпа ВКП (б) членӗ.
1917 ҫулта Маликово ялӗнчи шкултан вӗренсе тухнӑ та Инҫет Константинӑри(выр.)чăв. аслӑ пуҫламӑш училищӗне (1918 ҫултанпа — II-мӗш картлашкари шкул) вӗренме кӗнӗ[2].
1924 ҫултанпа — общество тата политика ӗҫӗнче. 1924—1928 ҫулсенче, шкул пӗтерсен — Чулхула кӗпӗрнинче комсомол ӗҫӗнче: вулӑсри комсомол организацийӗн яваплӑ секретарӗ, Чулхула уес комитечӗн агитпроппай заведующийӗ, кайран Чулхулари комсомол комитечӗн агитпроппай заведующийӗн ҫумӗ пулса ӗҫленӗ[2].
1928—1930 ҫулсенче Хӗрлӗ Ҫарта хӗсметре тӑнӑ[1], 1930 ҫулта демобилизаци хыҫҫӑн Чулхулари механикӑпа машина тӑвакан института(выр.)чăв. радио факультетне вӗренме кӗнӗ, унта ӑна институтӑн парткомӗн яваплӑ секретарьне суйланӑ. Радиотехника факультетне Ленинграда куҫарнӑ май вӗренӗве хӑварса Чулхулари физикӑпа техника ӑслӑлӑх-тӗпчев институтӗнче лаборант пулса ӗҫлеме тытӑннӑ, пӗр вӑхӑтрах Мускав энергетика институтӗнче(выр.)чăв. куҫӑн мар майпа вӗреннӗ[2].
1934 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче ӑна Чулхула крайӗн(выр.)чăв. ҫӗнӗрен йӗркелекен Лысково машинӑпа трактор станцийӗн политпай пуҫлӑхӗн ҫумӗ пулма янӑ, 1934 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче — Чӑваш АССР Аслӑ Патӑрьел МТС политпайӗн пуҫлӑхӗ пулма ҫирӗплетнӗ[2].
1935—1937 ҫулсенче ВКП (б) Пӑрачкав район комитечӗн иккӗмӗш секретарӗ, 1937—1938 ҫулсенче ВКП (б) Кувакин район комитечӗн 1-мӗш секретарӗ пулнӑ[2].
1938—1939 ҫулсенче Чӑваш АССР Халӑх Комиссарӗсен Канашӗн председателӗн ҫумӗ, 1939—1942 ҫулсенче Чӑваш АССР Совнарком председателӗ, 1942—1950 ҫулсенче ВКП (б) Етӗрне район комитечӗн 1-мӗш секретарӗ, 1951—1956 ҫулсенче Чӑваш АССР финанс министрӗ, 1956—1957 ҫулсенче Чӑваш АССР Министрсен Канашӗн председателӗн ҫумӗ, 1957—1962 ҫулсенче КПСС Етӗрне район комитечӗн 1-мӗш секретарӗ[1]. 1961 ҫулхи раштав уйӑхӗнчен пуҫласа КПСС Чӑваш обкомӗн парторгансен пайӗн штатра тӑман инструкторӗ[2], 1976 ҫулта — Шупашкарти В. И. Ленин музейӗн канашӗн председателӗ (обществӑлла ӗҫ) пулнӑ[2].
1949 ҫулта ВКП (б) Тӗп Комитечӗ ҫумӗнчи парти, совет тата профсоюз ӗҫченӗсене хатӗрлекен ҫулталӑкри курссене, 1954 ҫулта ВКП (б) Тӗп Комитечӗ ҫумӗнчи партин аслӑ шкулне(выр.)чăв. вӗренсе пӗтернӗ[1].
РСФСР Аслӑ Канашӗн 1-мӗш, 2-мӗш тата 3-мӗш суйлавӗсен, СССР Аслӑ Канашӗн 5-мӗш суйлавӗн депутачӗ пулнӑ.
1992 ҫулта Шупашкарта вилнӗ. Шупашкарти 1-мӗш масарта пытарнӑ.
Хисепӗсем
- Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ (1972);
- РСФСР тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ (1977)[3];
- Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1945);
- Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1950);
- Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗн 1-мӗш степенӗ;
- Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗн 2-мӗш степенӗ;
- Халӑхсен туслӑхӗн орденӗ;
- Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ (1944);
- «Хисеп Палли» орден (1942);
- медальсем;
- Сомов А. В. ятне Чӑваш АССР Ӗҫ Мухтавӗпе Паттӑрлӑх Хисеп Кӗнекине кӗртнӗ (1976)[1];
- Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн Хисеп грамоти[4].
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3, 4, 5 Фёдоров Ф. Ф. Сомов Александр Васильевич // Электронная Чувашская энциклопедия.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Сомов Александр Васильевич // Гос. ист. архив Чуваш. Респ., Национальная библиотека Чувашской Республики Люди труда — гордость Чувашии : мульмедиа. — Чебоксары: Нац. б-ка Чуваш. Респ., 2016. 2018 ҫулхи авӑнӑн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
- ^ Указ Президиума Верховного Совета РСФСР «О присвоении почетного звания заслуженного работника культуры РСФСР Сомову А. В.» (выр.). Наследие Чувашии. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗ.
- ^ Указ Президиума Верховного Совета Чувашской АССР «О награждении тов. Сомова А. В. Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Чувашской АССР» (выр.). Наследие Чувашии. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗ.
Вуламалли
- Ильина, М. Огромен его вклад в развитие района : (к 110-летию со дня рождения А. Сомова) / М. Ильина // Знамя труда (Ядрин. р-н). — 2016. — 20 февр. — С. 2 : фот.;
- Назовем их поименно / материал подгот. В. Трофимова // Чӑваш ен. — 1996. — 22-29 июня (№ 25). — С. 12;
- Федоров, Ф. Ф. Сомов Александр Васильевич / Ф. Ф. Федоров // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 382-383;
- Федоров, Ф. Ф. Сомов Александр Васильевич / Ф. Ф. Федоров // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 73.