Чӑваш ҫырулӑхӗ

Авалтанпах чӑвашсем пиктографи(выр.)чăв. (ӳкерчӗклӗ ҫыру) тата идеографи(выр.)чăв. (иероглифсемлӗ ҫыру) мелӗсемпе анлӑн усӑ курнӑ, хисепсене ҫырмашкӑн вара ятарлӑ паллӑсемпе усӑ курнӑ. Чылай чухне паллӑсене ҫӗҫӗпе (йывӑҫ пӑрӑссемпе татӑксем ҫинче), пуртӑпа (пӗренесем ҫинче) е кӗреҫепе (ҫӗр ҫинче) касса тунӑ. Сӑмахран, ҫыру, ҫырулӑх сӑмахсем ҫурт, мунча хӑпартнӑ чух пӗренесем ҫинче тӑвакан паллӑпа — ҫыра — ҫыхӑннӑ.

Хальхи Дагестан территорийӗнче сӑварсем тата барсилсем(выр.)чăв. VI ӗмӗрте йӗркеленӗ Савир кнеҫлӗхӗнче хӑйӗн ҫырулӑхӗ пулни паллӑ^[2].

Руна графикин никӗсӗнчи ҫырулӑх XIX ӗмӗрчченех сыхланса юлнӑ. Хальхи вӑхӑтра руна алфавичӗн элеменчӗсемпе чӑваш эрешӗсенче тата тӗрринче, ҫавӑн пекех авалхи чӑваш тӗнне тытса пыракансем культ тӗллевӗсемпе усӑ кураҫҫӗ.

Пичетре руна алфавичӗпе хальхи чӑваш ҫырулӑхӗн графика никӗсӗ вырӑнне усӑ курма сӗнӳ калакансем пур: «каялла латиница патне каймалла мар-и текен сӑмахсем тухаҫҫӗ пулсан, хамӑрӑн пач авалхи ҫӑлкуҫсем патне таврӑнсан лайӑхрах мар-и? Мӗнле пулсан та, авалхи ҫичӗ ҫыру хушшинче пирӗн тӗрӗ-эрешре тата кӗтӳҫ патакӗсем ҫинче упранса юлнӑ руна („руна“ вырӑс чӗлхине „вӑрттӑнлӑх“ тесе куҫать) графика (вулав) тата орфографи (таса ҫырав) ансатлӑхӗпе уйрӑлса тӑрать»^[5].

Руна графикин никӗсӗнчи авалхи чӑваш ҫырулӑхне чӑваш чӗлхин, историпе культурин тӗпчевҫисем тишкереҫҫӗ^[6][7].

Тӗрӗк чӗлхисем, ҫав шутра чӑваш чӗлхи те, валли мӗнле алфавит анарах пулнине Н. И. Ашмарин чӗлхеҫӗ, тюрколог тӗпченӗ^[10]. Хӑйӗн тӗпчевӗнче вӑл тӗрӗк чӗлхисем валли графика никӗсне суйланӑ чухне шута илмелли виҫӗ фактор палӑртнӑ:

• фонетика;
• морфологи;
• техника.

Н. И. Ашмарин шухӑшӗпе, тӗрӗк чӗлхисен сассисене арап саспаллисемпе ҫырнӑ сӑмахсене лайӑх палӑртманнипе арап алфавичӗ сахал юрӑхлӑ. Арап чӗлхинче виҫӗ уҫӑ сас палли ҫеҫ, вӗсене мӗнле каласси вӗсен таврашӗнчи хупӑ сасӑсенчен килет, хупӑ сассисене пула тӗрлӗ сӗм илет. Танлаштарма, чӑваш чӗлхинче вара 11 уҫӑ сасӑ, тата чӑваш сӑмахӗсене тӗп-тӗрӗс ҫырас тесен арап алфавитне тӗпрен ҫӗнетсе улӑштармалла пулать. Хальхи чӑваш чӗлхи валли арап графикине тӗпе хурса фонетика ҫырӑвӗ туни юлашкинчен алфавита ҫӗнӗ паллӑсемпе тултарса лартасси патне кӑна илсе ҫитерӗччӗ, анчах уҫӑ та уҫӑмлӑ сасӑсене палӑртма памӗччӗ.

Арап чӗлхинче хупӑ сасӑсем кӑна сӑмахӑн ҫирӗп элеменчӗ пулса тӑраҫҫӗ. Тӗрӗк чӗлхисенче сӑмах тымарӗн уҫӑ сассисем улшӑнмасӑр юлаҫҫӗ, чӗлхене йӗркелес ӗҫре пысӑк вырӑн йышӑнаҫҫӗ. Ҫакӑн ҫинче уҫӑ сасӑсен сингармони саккунне никӗсленӗ, вӑл тӗрӗк чӗлхисемшӗн, ҫав шутра чӑваш чӗлхишӗн те, характерлӑ.

Саспаллисем час-часах пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса, пӗрлешсе тӑракан арап ҫырулӑхӗ, сӑмаха пӗр единица евӗр кӑтартма тӑрӑшнӑ пек, сӑмахсен шалти тытӑмне ӑнланма йывӑрлатать. Тӗрӗк чӗлхисемшӗн сӑмах тытӑмӗн уҫӑмлӑ курӑмӗ пӗлтерӗшлӗ, вӗсенче сӑмахсем хушма-хушма (агглютинативлӑ) пӗлтерӗшлӗ. Ҫак чӗлхесенчи сӑмахсен тымарӗ яланах тенӗ пекех хушма пайӗсенчен (аффикссенчен) ҫӑмӑллӑн уйрӑлса тӑрать, хӑйӗн сасӑ тытӑмне улӑштармасть, ҫакӑнпа вӗсем семитика (вӗсен шутне арап чӗлхи те кӗрет) тата индоевропа чӗлхисенчен уйӑрӑлса тӑраҫҫӗ.

Арап ҫырулӑхӗн ҫитменлӗхӗсен шутне Н. И. Ашмарин ҫырура меллӗ мар тата пичете татах та ытларах кирлӗ нумай пӑнчӑсемпе тата асӑрхав паллисемпе усӑ курнине те кӗртет. Арап саспаллисем пичетре сайра чухне пысӑк уҫӑмлӑхпа уйрӑлса тӑраҫҫӗ, мӗншӗн тесен ҫак пӑнчӑсемпе ҫӳлти паллӑсем час-часах пичетленмеҫҫӗ е ҫителӗксӗр уҫӑмлӑн пичетленсе тухаҫҫӗ.

Кунта чӑваш чӗлхишӗн арап ҫырӑвӗ япӑх юрӑхлӑ пулни, паллах, арабицӑна тӗпе хунӑ чӑваш алфавичӗ чӑваш-мӑсӑльмансене тӗн тӗллевӗсенче усӑ курма чӑрмав пулманни пирки каласа хӑвармалла. Ҫитменнине тата авалхи чӑваш ҫырулӑхӗн арап алфавичӗн сас паллисемпе ҫыхӑннӑ кунҫулӗ нумай ӗмӗрлӗ.

Чӑваш алфавитне кириллицӑна тӗпе хурса йӗркелесси тата ун никӗсӗ ҫинче кӗнекесем кӑларасси «чӑвашла евангели, анчах вырӑсла саспаллисемпе … вӗрентӳсемпе пӗрле ҫак чӗлхепеа пӗртен-пӗр кӗнекесем пулмалла» текен шухӑш витӗмӗпе пулса иртнӗ^[11]. Э. В. Фомин шухӑшӗпе ҫак лару-тӑру: «тен, пачах урӑхла, чӑваш чӗлхине самай кӗске хушӑра пысӑк аталануллӑ, литературӑллӑ пулма май панӑ, мӗншӗн тесен турӑ сӑмахӗсен тексчӗсен специфики ҫирӗп. Ку вӑл „чӑваш чӗлхине литературӑлама“ лайӑх условисем туса панӑ, ҫакӑ вара кӗнеке кӑларас ӗҫ-хӗле лайӑхлатмасӑр тӑма пултарайман»^[1].

Чӑваш чӗлхин пӗрремӗш вӗренӳ кӗнеки — «Сочинения, принадлежащие к грамматике чувашского языка» — Петербургри Ӑслӑлӑх академийӗн типографийӗнче 1769 ҫулта вырӑс чӗлхин пӗрремӗш грамматики — М. В. Ломоносовӑн «Российская грамматика»(выр.)чăв. — тухнӑ хыҫҫӑн 14 ҫултан пичетленсе тухнӑ^[12].

«Чӑваш чӗлхин грамматикине кӗрекен сочиненисем» кӗнекен никӗсӗ Хусанти Вениамин архиепископ (чӑн ячӗ — Василий Пуцек-Григорович) 1768 ҫулхи пуш уйӑхӗн 14-мӗшӗнче Хусантан Раҫҫей наукӑсен академийӗн директорне В. Г. Орлова ярса панӑ алҫырӑвӗ пулнӑ. Вениамин (Пуцек-Григорович) ячӗпе 1775 ҫулта кӑларнӑ «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» кӗнеке те ҫыхӑннӑ^[13].

Чӑваш чӗлхин пӗрремӗш пичет грамматикине ҫыраканӗ чӑваш пуплевӗнчи сасӑсене палӑртма вырӑс азбукин графика тытӑмне усӑ курнӑ. Унӑн чӑваш алфавичӗ 35 саспаллирен тӑнӑ: А, Б, В, Г, G, Д, Дч, Е, Ж, З, И, I, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Х, Ч, Ш, Ь, Ы, Ъ, Ѣ, Й, Э, Ю, Я, ЬÔ, IÔ.

Вӗсенчен 31-шне вырӑс алфавитӗнчен илнӗ, пӗр саспалли (G g) — латин чӗлхинчен, виҫӗ саспаллине вара автор М. В. Ломоносовӑн «Раҫҫей грамматикине» тӗпе хурса хӑй ӑсталанӑ. Грамматикӑра чӑваш пуплевӗнчи сасӑсене палӑртас тӗлӗшпе уҫӑмлӑ дифференциаци пулман. Уйрӑмах уҫӑ сасӑсене палӑртма йышӑннӑ саспаллисенче. Сӑмахран, ӑ, ӗ, ӳ уҫӑ сасӑсен грамматикӑра хӑйсен саспаллийӗсем пулман^[12].

Чӑваш чӗлхин пӗрремӗш пичет грамматикин алҫырӑвне ӑҫта тата кам ҫырни пирки историксемпе чӗлхеҫӗсем хушшинче пӗр шухӑш ҫук. Пӗрисем ӑна В. Г. Пуцек-Григорович хӑй ҫырнӑ тесе шутлаҫҫӗ, теприсем — Чулхулари ӑс-хакӑл семинарийӗн чӑваш чӗлхин проповедникӗ Ермей Рожанский, виҫҫӗмӗшсем грамматика В. Г. Пуцек-Григорович архиепископ хушнипе Хусанти тӗн семинарийӗнче(выр.)чăв. вӗренекенсен-чӑвашсен коллективлӑ пултарулӑхӗ тесе шутлаҫҫӗ. Ал ҫырӑвӗн авторӗ Сӗве уесӗнчи (халӗ Чӑваш Енӗн Куславкка районӗ) Пăрмас чӑваш ялӗнче ҫуралнӑ Михаил Ишутов, XVIII ӗмӗрӗн 60-мӗш ҫулӗсенче В. Пуцек-Григорович архиепископ ертсе пынӑ Спас-Преображени монастырь шкулӗнче вӗреннӗскер, ҫырнӑ текен шухӑш та пур^[14].

Чӑваш чӗлхин пӗрремӗш вӗренӳ кӗнекинче усӑ курнӑ алфавитпа тӗрлӗ кӑларӑмсенче 1867 ҫулчченех усӑ курнӑ. Уйрӑмлӑхсем G g саспалли ҫуккинче, е ытти диграфсемпе(выр.)чăв. усӑ курнинче пулнӑ.

Чӑваш алфавитне тума хӑтланни ҫинчен XVIIII—-XIX ӗмӗрсенче Виталий Станьял ҫапла ҫырать: «Хӑйӗн алфавичӗсене Хӗрлӗ Чутайра — Чӗмпӗртинчен чылай маларах — чӑваш шкулне уҫнӑ Николай Базилевский тунӑ, усӑ курнӑ. Чикмери Спиридон Яндуш-Михайловский этнограф-таврапӗлӳҫӗ, тӑлмач-ҫыравҫӑ хӑй ӑсталанӑ алфавитне турӑшсем хыҫӗнче упранӑ… Кӑрмӑш уесӗнчи чӑваш чӗлхи вӗрентӳҫи Ермей Рожанский чӑваш сӑмахӗсене хӑй манерлӗ ҫырупа пӗлтерме пултарнӑ»^[5].

XIX ӗмӗрӗн 60—70 ҫулӗсенче вырӑс графики ҫинче никӗсленнӗ чӑваш алфавитне тума тата хӑтланнӑ: Н. И. Ильминский, Н. И. Золотницкий — вирьял, И. Я. Яковлев — анатри диалект никӗсӗ ҫинче. Яковлевӑн варианчӗ ытларах вӑй илнӗ — паянхи алфавит шӑпах вӑл хатӗрленинчен пулса кайнӑ.

XIX ӗмӗрӗн 70-мӗш ҫулӗсен варринче Н. И. Ильминский Урал-Атӑлҫи халӑхӗсен (ҫармӑс, удмурт, чӑваш, тутар) чӗлхисем валли пӗр евӗрлӗ графика тытӑмне туса хатӗрленӗ. [У] сасӑ валли пур алфавитра та пӗр саспаллипе — «Ӱ, ӱ», («У, у» + диерезис) —усӑ курнӑ. Анчах малашне ку саспалли улшӑнмасӑр мари алфавитӗнче ҫеҫ сыхланса юлнӑ. Чӑвашла Ӳ ӳ саспаллипе усӑ курма пуҫланӑ («У, у» + йӗкӗр акут), тутарла «Ү, ү», удмурт алфавитӗнче вара вӑл вуҫех ҫухалнӑ.

Н. И. Золотницкий хӑй 1867 ҫулта кӑларнӑ «Чуваш кнеге» букварӗнче тата «Сöлдалык кнеге» календарьте 32 саспаллипе усӑ курнӑ: А, Я, Э, Е, Ы, I, O, У, Ӳ, Й, Й, Ӑ, Ӑ, Ӑ, Ӑ, С, З, Т, Ҫ, Ш, К, Х, Х, Г, Х, Х, В, Р, Л, Н, М, Ч. Унта чӑваш алфавитӗнче паянхи кунчченех ҫирӗпленнӗ Ӳ ӳ сас паллипе пӗрремӗш хут усӑ курнӑ.

1867 ҫулта Н. И. Золотницкий ҫырнӑ «Сöлдалык кнеге» кӗнекине рецензилесе И. Я. Яковлев чӑваш графикине чӑваш чӗлхин спецификӑлла сассисене палӑртма хушма паллӑсене кӗртмеллине палӑртнӑ. 1870 ҫулта Хусан университечӗн студенчӗ пулса И. Я. Яковлев Н. И. Ильминский профессорӑн пӗчӗк халӑхсене вӗрентмелли системине йышӑнса чӑваш чӗлхи валли хӑйӗн алфавит версине хатӗрлеме тытӑннӑ.

Н. И. Ильминский сӗннипе И. Я. Яковлев Хусан университечӗн тутар-арап уйрӑмӗн аслӑ курс студент-филологне Василий Белилина^[15], наци енӗпе вырӑса, ҫавӑн пекех тутар тата чӑваш чӗлхисене алла илнӗскере тата тӗне кӗнӗ тутарсен-крешӗнсен шкулӗнче вӗренекен С. Н. Тимрясов чӑваша^[15], чӑваш чӗлхисер пуҫне тутар тата вырӑс чӗлхисене пӗлекенскере, чӑваш чӗлхи валли алфавит хатӗрлеме явӑҫтарнӑ. Пӑва уесӗнчи чӑвашсен, уйрӑммӑн илсен Кӑнна Кушки ялӗн, Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи ытти ялсене тухса ҫӳресе чӗлхене тата сӑмахлӑх пултарулӑхне тӗпчесе вӗсем чӑваш чӗлхин анатри диалектӗнче 45 фонема, ҫав шутра 8 уҫӑ тата 37 хупӑ сасӑ, палӑртнӑ. Ҫакӑн чухне пӗрремӗш хут 100 ҫул ытла историллӗ ҫырулӑхра вӗсем пуҫласа вӑтам ҫӗкленӗвӗн кайри ретри уҫӑ сасӑ ӑ, вӑтам ҫӗкленӗвӗн малти ретри уҫӑ сасӑ ӗ, ҫӳлти ҫӗкленӗвӗн малти ретӗнчи лабиализациленӗ уҫӑ сасӑ ӳ палартнӑ, вӗсене ъ, ь, ӳ графика паллисемпе палӑртнӑ. Саспаллисен ҫемҫелӗхне уйӑрма апострофпа усӑ курнӑ. Янӑравлӑ хупӑ сасӑсене вырӑс алфавичӗн саспаллисемпе палӑртнӑ. Чӗлхен янӑравлӑ хупӑ х сасса Ҕ саспаллипе, малти уҫӑ аффриката ч сасса— д` саспаллипе (ад`а, хальхи орфографипе ача), хупӑ аффриката — т` саспаллипе.

Ҫӗнӗ алфавита тӗпе хурса, фонетика транскрибировани принципӗпе, букварь ҫырнӑ, «Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е». Алфавитра 47 саспалли пулнӑ: А а Б б Б̀ б̀ В в В̀ в̀ Г г Г̀ г̀ Ҕ ҕ Ҕ̀ ҕ̀ Д д Д́ д́ Д̀ д̀ Е е Ж ж Ж̀ ж̀ З з З̀ з̀ И и Й й К к К̀ к̀ Л л Л̀ л̀ М м М̀ м̀ Н н Н̀ н̀ О о П п П̀ п̀ Р р Р̀ р̀ С с С̀ с̀ Т т Т́ т́ Т̀ т̀ У у Ӱ ӱ Ф ф Х х Х̀ х̀ Ш ш Ш̀ ш̀ ъ ь Ы ы.

И. Я Яковлев пӗрремӗш букварьне анатри чӑвашсен чӗлхипе унӑн сасӑ тытӑмне тӗпу хурса тунӑ. Анчах пысӑк тата ҫырура усӑ курма меллӗ пулман. И. Я. Яковлев букварь тухнӑ хыҫҫӑнах ӑна урӑхлатнӑ, саспаллисен шутне 27 таран чакарнӑ. Ҫав вӑхӑтрах уҫӑ хупӑ сасӑсене палӑртакан саспаллисене алфавитран кӑларнӑ, мӗншӗн тесен чӑваш чӗлхинче хупӑ е янӑравлӑ хупӑ сасса ҫак хупӑ сасӑсен хӑш фонетика позицийӗнче пулнине палӑртаҫҫӗ. Ҫемҫе хупӑ сасӑсене палӑртма кӗртнӗ паллӑсене кӗскетнӗ, лʼ, нʼ, тʼ саспаллисене ҫеҫ хӑварнӑ, мӗншӗн тесен вӗсен кайри ретри уҫӑ сасӑсемпе кӳршӗллӗ пулсан та ҫемҫелӗх сыхланса юлать («кукӑль», «макӑнь»). Ҫак ҫемҫе хупӑ сасӑсене диритика паллисемлӗ саспаллисепе палартнӑ — Ԡԡ, Ԣԣ, Т̌т̌. Ҫавӑн пекех сʼ саспаллине ҫ саспаллипе ылмаштарнӑ, т' — Ꚋ (Т ҫекӗлпе), й саспаллине ј саспаллипе.

Ҫак алфавитпа 1872 ҫулта «Сыръва вьренме тьтгьнмалли кьнеке» сӑнав букварьне тата «Чън тьн кьнеки» (Православи тӗнӗн пуҫламӑш вӗрентӗвӗ) кӑларнӑ.

Ҫак кӗнекесем тухнӑ хыҫҫӑн Яковлев каллех алфавита тепӗр хут пӑхса тухнӑ та пӗчӗк улшӑнусем кӗртнӗ: ъ, ь паллӑсене ӑ, ӗ саспаллисемпе улӑштарнӑ, ј вырӑнне й кӗртнӗ; о, ф саспаллисене кӑларнӑ (вырӑс чӗлхинчен йышӑннӑ, кӗрекен сӑмахсене ҫырассине вырӑс орфографине пӑхӑнтарнӑ).

Алфавитӑн 1873 ҫулти юлашки вариантне В. А. Белилин хутшӑнмасӑр тунӑ. 1872 ҫул вӗҫӗнче И. Я. Яковлевпа В. А. Белилин хушшинче хирӗҫӳ тухнӑ, сӑмахран, чӑвашла куҫарас ыйтупа. Белилин вырӑс литературин классикӗсен хайлавӗсене чи малтан чӑвашла куҫарасшӑн пулнӑ. И. Я. Яковлев вара куҫару ӗҫӗ-хӗлӗн пуҫламӑшне тӗн литературин куҫарӑвӗсемпе ҫыхӑнтарнӑ. Ҫакна Н. И. Ильминский пуҫарӑвӗпе йӗркеленӗ Хусанти православи Гурий святителӗн тӑванлӑхӗ(выр.)чăв. тӗн кӗнекисене тата букварьсене куҫарма ҫеҫ гонорар тӳленипе тӳрре кӑларнӑ. Ун чухне 1875 ҫулта Тӑлмач комиссине йӗркеленӗ, унӑн пӗрремӗш председателӗ шӑпах Н. И. Ильминский пулнӑ, чӑвашла тӗн кӗнекисене тата букварьсем кӑларма ҫеҫ укҫа уйӑрнӑ^[15][16].

1873 ҫулта алфавитӑн ҫӗнӗ версине тӗпе хурса ҫӗнӗ букварь — «Букварь для чуваш с присоединением русской азбуки» — кӑларнӑ, вӑл икӗ — чӑваш тата вырӑс — уйрӑмӗсенчен тата «Предуведомление» пайран тӑнӑ (унта чӑваш ҫырӑвӗн тӗп правилисене ҫырнӑ тата алфавитӑн ҫӗнӗ вариантне кӑтартнӑ). Ҫак алфавит пӗр улшӑнусӑр 50 ҫул пурӑннӑ. 1873—1917 ҫулсенче ҫак алфавитпа 687 яхӑн кӗнеке кӑларнӑ, ҫав шутра Псалтирь, Библин Ҫӗнӗ халалӗ, календарьсем, ҫавӑн пекех вӗренӳ, ӑслӑлӑх (агрономи, ветеринари, медицина, хурт-хӑмӑр) тата илемлӗ литература, 1906—1907 ҫулсенче ҫак алфавитпа пӗрремӗш чӑваш хаҫачӗ «Хыпар» пичетленнӗ.

И. Я. Яковлев алфавитне тунӑ истори тӗслӗхӗпе тӑватӑ тапхӑрӑн черетленӗвне курма пулать:

• чӗлхе фонемисене палӑртаҫҫӗ;
• кашни фонемӑна пӗр уйрӑм хӑйӗн саспалли пулать, урӑхла каласан, алфавитра фонема принципӗ пурнӑҫланать;
• морфемӑллӑ тата/е сыпӑклӑ ҫыру принципӗсене тӗпе хурса орфографи правилисене палӑртаҫҫӗ, саспалли харӑсах темиҫе фонемӑна тата/е аллофона пӗлтерме май парать;
• саспаллисен шутне чакараҫҫӗ, вӗсен функцийӗсене фонемӑсемпе аллофонсене урӑх саспаллисемпе ҫыхӑнтарнине шута илеҫҫӗ.

Н. И. Ашмарин 1910 ҫулта чӑваш чӗлхин словарӗн пӗрремӗш кӑларӑмне кӑларма хатӗрленӗ, ӑна тунӑ чухне вӑл фонетика принципне тытса пынӑ. Ҫавӑнпа та чӑваш сӑмахӗсене ҫырнӑ чухне вӑл ҫав вӑхӑтри чӑваш ҫырӑвӗнче пулнӑ обществӑлла йышӑннӑ йӗркесенчен чылай пӑрӑннӑ. И. Я. Яковлев чӑваш алфавичӗн йышне кӗртнӗ саспаллисемсӗр пуҫне Н. И. Ашмарин вирьял чӗлхинчи сӑмахсен сассисене тӗрӗс палартма О о, Ö ö саспаллисемпе усӑ курнӑ, I i саспаллисемпе тӗрлӗ сасӑллӑ сӑмахсенче усӑ курнӑ. Н. И. Ашмарин словарьти мӗнпур й-лӑ уҫӑ сасӑсене йа, йу, йӳ, йе, йы, йи, йă, йӗ саспаллисен майлашӑвӗсемпе усӑ курса ҫырнӑ.

XX ӗмӗрӗн пӗрремӗш пайӗнче Ф. Т. Тимофеев, Т. М. Матвеев, В. Г. Егоров^[17] тӑрӑшнипе чӑваш алфавитӗнче Совет Союзӗн наци политикин пӗтӗмӗшле ҫул-йӗрне тата чӑваш орфографийӗпе орфоэпине вырӑс чӗлхинчипе ытларах ҫывӑхлатма тӗллев лартнине тӗпе хурса чылай улшӑнусем пулса иртнӗ:

• 1926 ҫулхи постановленипе чӑвашла алфавитӗнче Ꚋ саспаллине Ч саспаллипе улӑштарнӑ, ҫапах та тӗрӗссипе ӑна 1933 ҫулта ҫеҫ улӑштарнӑ;
• 1933 ҫулта хытӑ хупӑ сасӑллӑ Б, Г, Д, Ж, З, Ц саспаллисене кӗртнӗ;
• 1938 ҫулта чӑваш чӗлхин алфавитне тепӗр хут пӑхса тухнӑ, вырӑс алфавитӗнчи тата 6 саспалли хушнӑ: Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я. Ҫемҫе Ԡ, Ԣ, Ť саспаллисене Ль, Нь, Ть саспаллисен майлашӑвӗсемпе ҫырма пулнине шута илсе вӗсене алфавитран кӑларнӑ;
• 1949 ҫулта 37-мӗш сас паллине — Ё — хушнӑ.

И. Я. Яковлева халалласа чӑваш алфавичӗн хальхи версине Яковлев алфавичӗ теҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах Раҫҫей историйӗн совет тапхӑрӗнче чӑваш алфавитне улшӑнусем кӗртнине те шута илмелле.

Чӑваш ҫырӑвӗн орфографи принципӗнче морфологи (е морфема) принципӗ тӗп вырӑн йышанать.

Сӑмаха морфемӑсенчен йӗркеленӗрен тата ҫавӑн пек пайсенчен кашнинче унӑн пӗлтерӗшӗпе грамматика палӑрӑмӗсем ҫинчен уйрӑм информаци хывнӑран сӑмахӑн пур пӗлтерӗш пайӗсене (морфемӑсене, урӑхла каласан, префикссене (ни-, та), тымарӗсемпе аффикссене) пӗр евӗрлӗ ҫырнине, вӗсен калаҫури уйрӑмлӑхӗсене пӑхмасӑр, упраса хӑвармалла.

Чӑваш ҫырулӑхӗнче сыпӑк принципӗпе усӑ кураҫҫӗ, унӑн палли — саспаллин сасӑ пӗлтерӗшне юнашар саспаллисене шута илсе, урӑхла каласан, сыпӑкра палӑртнинче. Ҫавна пула чылай саспалли нумай пӗлтерӗшлӗ пулать.

Хупӑ тата уҫӑ саспаллисен пӗрлешӗвӗ пулса тӑракан сыпӑк, хӑш-пӗр чухне ҫыру единици, урӑхла каласан, графика элеменчӗ пулса тухать, унӑн пайӗсем пӗр-пӗринпе тачӑ ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ.

Чӑваш алфавитӗнчи сыпӑк принципне усӑ курни хупӑ-янӑравлӑ, хытӑ-ҫемҫе хупӑ сасӑсене, ҫавӑн пекех [ j ] сасӑллӑ сӑмахсене ҫырура кӗскен ҫырма май парать, ҫакӑ вара алфавитри саспаллисен шутне самай чакарма, сӑмахсен вӑрӑмӑшне кӗскетме май панӑ.

Сыпӑк принципӗ чӑваш чӗлхин виҫӗ орфографи правилинче йӗркеленнӗ:

• хупӑ сасӑсен ҫемҫелӗхне палӑртасси;
• к, п, ҫ, ҫ, т, х, ч, ш хупӑ сасӑсен янӑравлӑхне палӑртасси;
• хупӑ [ j ] сасса палӑртасси.

Хупӑ сасӑсем, хытӑлӑх-ҫемҫелӗх енӗпе мӑшӑрлисем, чӑваш ҫырулӑхӗнче фонематика пӗлтерӗшӗ пур, урӑхла каласан, сӑмахсен сасӑ хупписене уйӑрса илме пулӑшаҫҫӗ. Чӑваш алфавитӗнче хупӑ сасӑсен ҫемҫелӗхӗпе хытӑлӑхне палӑртма уйрӑм саспаллисем ҫук. Тӗслӗхрен, Т т саспаллипе хытӑ сасса та, ҫемҫе сасса та палартаҫҫӗ [ t ] (тыт — тет).

Уйрӑм хупӑ саспаллисем ҫуккине хытӑ-ҫемҫе уҫӑ сасӑсем пурри саплаштарать. Сӑмахран, а, о, у, э, ӑ, ы саспаллисем умӗнхи тата хыҫҫӑнхи хупӑ, сасӑсен хытӑлӑхне палартаҫҫӗ, я, ё, ю, е, ӗ, и, ӳ саспаллисем вара — ҫемҫелӗхе.

А, о, у, э, ӑ, ы сасӑсемпе хупӑ сасӑсем яланах хытӑ пулаҫҫӗ: арман, арлан, авлан, авлан. Я, ё, ю, е, ӗ, и, ӳ уҫӑ сасӑсемпе пӗрлешсе ҫемҫен илтӗнеҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах вырӑс чӗлхипе танлаштарсан, я, ё, ю, е, ӗ, и, ӳ уҫӑ сасӑсен ҫемҫетекен витӗмӗ умӗнхи сасса та, хыҫҫӑнхи хупӑ сасса та тивет.

Шавлӑ хупӑ сасӑсене — к, п, ҫ, ҫ, т, х, ч, ш — сӑмахра ҫакӑн чухне янӑравлӑн калаҫҫӗ:

• икӗ уҫӑ сасӑ хушшинче (усӑ, упа);
• янравлӑ хупӑ сасӑ (в, й, л, м, н, р) малта тата хыҫалта уҫӑ сасӑ хушшинче (вӑйсӑр, калта).

Ҫырура вӗсене пӗршкел ҫыраҫҫӗ.

К, п, с, т, ш хупӑ сасӑсене янӑравлӑн калани вырӑс чӗлхинчи г, б, з, д, ж сасӑсемпе пӗр килет.

Хупӑ [ j ] сасса сыпӑк уҫӑ сасӑ хыҫҫӑн ҫак сасӑпа (айӑк, уйӑр) вӗҫленсен ҫеҫ уйрӑм сас паллипе палӑртаҫҫӗ. Ытти лару-тӑрура [ j ] сасса тепӗр уҫӑ сасӑпа пӗрле пӗр саспаллипе палӑртаҫҫӗ: я — [ja], ё — [jo], е — [je], ю — [jy]. Я, ё, е, ю саспаллисемпе ҫакӑн чухне усӑ кураҫҫӗ: 1) сӑмах пуҫламӑшӗнче (ял); 2) уҫӑ сасӑсем хыҫҫӑн (уяв); 3) ь пайлав палли хыҫҫӑн (тухья).

Фонема принципӗн тӗп правили: «Мӗнле илтетпӗр, ҫапла ҫыратпӑр». Унпа, тӗслӗхрен, серб тата беларус орфографийӗнче усӑ кураҫҫӗ.

Чӑваш ҫырулӑхӗн хальхи орфограммисенчен хӑшӗ-пӗри фонетика саккунӗсен витӗмӗпе йӗркеленнӗ.

Кивҫен илнӗ сӑмахсен сасӑ сӑн-сӑпатне сыхласа хӑварас тӗллевпе вырӑс ҫырулӑхӗн орфографи правилисемпе усӑ кураҫҫӗ, чӑваш ҫырӑвӗн йӗркисене пӑхӑнмаҫҫӗ:

• я, ё, ю, е, ӗ, и, ӳ сасӑсем кайранхи хупӑ сасса ҫемҫетмеҫҫӗ;
• шавлӑ хупӑ сасӑсем (к, п, с, ҫ, т, х, ч, ш) икӗ уҫӑ сасӑ хушшинчи хытӑ пулса каймаҫҫӗ;
• шавлӑ хупӑ сасӑллӑ (к, п, с, ҫ, ҫ, х, ч, ш) сонорлӑ хупӑ сасӑсен хушшинчи (в, й, л, м, н, н, р) малтан тата хыҫалтан уҫӑ сасӑсене хупӑ сасӑпа калаҫҫӗ;
• хытӑ хупӑ сасӑсене палӑртма Б б, Г г, Д д, Ж ж, З з саспаллисемпе усӑ кураҫҫӗ.

Чӑваш орфографи правилисене усӑ курас пулсан «грамматика» выранне «ӑкӑрамматтиккӑ», «орфографи» вырӑнне «орвокӑрави» ҫырма тиветчӗ.

Чӑваш алфавичӗн диакритика паллисен системине вырӑс никӗсӗ ҫинче Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Й й, Ӳ ӳ, Ӳ ӳ, Ҫ ҫ ултӑ саспалли ҫырнӑ ҫӗрте усӑ куракан тӑватӑ диакритика паллине кӗртеҫҫӗ.

Виҫӗ диакритика паллине уйрӑм ҫыраҫҫӗ:

• бреве (Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Й й);
• диерезис (Ё ё);
• иккӗллӗ акут (Ӳ ӳ).

Пӗр диакритика паллине пӗрле ҫыраҫҫӗ:

• седиль (Ҫ ҫ саспаллинче)

Хальхи чӑваш ҫырулӑхӗнче, XX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринчен пуҫласа, параллеллӗ икӗ ҫыру системи пур — чӑваш тата вырӑс, вӗсенчен кашни хӑйӗн грамматика йӗркине пӑхӑнать. Чӑваш системипе чӑваш сӑмахӗсене ҫырнӑ ҫӗрте усӑ кураҫҫӗ, вырӑслипе — вырӑс чӗлхинчен е вырӑс чӗлхи урлӑ кивҫен илнӗ сӑмахсем валли. Гипотеза шайенче пӗр чӑвашла предложенире пӗр пек ҫыранакан, анчах тӗрлӗрен вуланакан, е тӗрлӗрен ҫырӑнакан, анчах пӗр пек вуланакан сӑмахсем пулма пултаракан лару-тӑру пулма пултарать.

Чӑваш ҫырӑвӗнчи ҫакнашкал иккӗлле лару-тӑру вырӑс чӗлхинчен е вырӑс чӗлхи урлӑ кивҫен илнӗ сӑмахсем чӑваш чӗлхине фонетика улшӑнӑвӗсӗр, чӑваш чӗлхин фонетика системине пӑсса кӗнипе пулса пырать. Филологи наукисен докторӗн Н. П. Петровӑн шухӑшӗпе, ку проблемӑна чӑваш графикин хальхи системине тепӗр хут пӑхса тухсан ҫеҫ пӗтерме пулать^[19].

Чӑваш чӗлхин хушма саспаллисен тӑватӑ мӑшӑрӗ символсемпе код страницисенче ҫакӑн пек вырнаҫаҫҫӗ:

Асӑрхаттару: Latin 1+А юпари символсемпе ытти чухне йывӑрлӑх тухнӑ ҫӗрте усӑ кураҫҫӗ, мӗншӗн тесен тӗрлӗ браузерсенче тата операци системисенче тунӑ шрифтсем чӑваш алфавичӗн кириллица символӗсене туллин тытса тӑмасан та пултараҫҫӗ.

Windows-1251(выр.)чăв. страницӑна кодировка тунӑ чухне Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ кириллица саспаллисем палӑрмаҫҫӗ.

Хальхи вӑхӑтра браузерсем(выр.)чăв. ытларах чухне UTF-8 кодировкӑра ӗҫлеҫҫӗ, ҫавӑнпа та чӑвашла текстсене урӑх кодировкӑсенче вырнаҫтарас умӗн вӗсене малтан UTF-8-ра ҫӗнӗрен кодламалла.

Николай Плотников чӑваш саспаллисене улӑштармалли веб-сервис тунӑ. Асӑннӑ сервиспа ытларах чухне чӑвашла текстсене Интернетра вырнаҫтарма усӑ кураҫҫӗ, тӗслӗхрен, «Хыпар» Издательство ҫурчӗн сайтӗнче.

ХХ ӗмӗрӗн 90-мӗш ҫулӗсен иккӗмӗш ҫурринче пултарулла ҫынсем чӑвашла ҫырма компьютерти Ё ё, Ъ ъ саспаллисен тата «+», «=», «_», «-», «/», «\» паллӑсен глифӗсене чӑвашла Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ саспаллисен глифӗсем ҫине улӑштарнӑ. Ҫав вӑхӑтрах унчченхи тата ҫӗнӗ глифсен кочӗсем пӗр пек пулнӑ. Юникод символӗсене кодлас стандартпа ҫыхӑнман пур шрифтсенче те Юникод принципне — кодсен символӗсен пӗр пӗлтерӗшлӗ килӗшӳлӗхне — пӑснӑ.

Windows 95 тата Windows 98 операци системисем Unicode кодлӑ страницӑсен шайӗнче кӑна тытса тӑраҫҫӗ, ҫавӑнпа та Юникод символӗсене кодлас стандартпа ҫыхӑнман шрифтсем тӑвасси ҫав тапхӑрта аван пек курӑннӑ. Ытларах TimesET Chuvash тата Times New Roman Chuv шрифтсем сарӑлнӑ.

Шшрифтсенчен хӑшӗсене Чӑваш Республикин влаҫ органӗсен официаллӑ «CAP. ru» порталӗнче тӳлевсӗр уҫласа илме вырнаҫтарнӑ^[21].

Хальхи кун тӑрӑх Чӑваш Республикин патшалӑх тата муниципаллӑ влаҫ органӗсем чӑвашла ҫырнӑ чухне усӑ куракан тӗп шрифтсем TimesET Chuvash гарнитура шрифчӗсем шутланаҫҫӗ. Шрифтсене 1999 ҫулхи раштавӑн 25-мӗшӗнче TIMETN.TF1, TIMETB.BF1, TIMETI.TF1, TIMETT.BF1 файлсене тӗпе хурса йӗркеленӗ, интеллектуаллӑ правасен хуҫи Atech Software, Carlbad (1991). TimesET Chuvash гарнитура шрифчӗсен авторӗ паллӑ мар. Шрифтсемпе усӑ курмалли лицензи условийӗсем те паллӑ мар.

Хальхи вӑхӑтра усӑ куракан пур компьютер ҫинче те Юникод стандартне тытса тӑракан операци системисене вырнаҫтарнӑ.

Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ кириллица саспаллисем Windows Vista операци системинче тата ҫӗнӗреххисенче Times New Roman шрифчӗсен 5. 01 версине тата ҫӗнӗреххисене тӳрех вырнаҫтараҫҫӗ.

Хальхи вӑхӑтра чӑваш алфавичӗн Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ саспаллисене Arial тата Times New Roman проприетарлӑ шрифтсемпе тытса пыраҫҫӗ. Анчах та маларах символсене вуламашкӑн Microsoft Sans Serif е Linux Libertine пек ятарлӑ шрифтсем лартма тивнӗ.

Йывӑрлӑхсене сирес тесе сакӑр символлӑ Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ саспаллисене кириллица тата латиница саспаллисен символӗсемпе (скобкӑсенче Юникодри символсене кӑтартнӑ) усӑ курнӑ:

• Кириллица1 саспалли (2 компьютер символӗ):

1. Ў (U+040E);
2. ў (U+045E).

• Латиница 5 саспалли (10 компьютер символӗ) :

1. Ă (U+0102);
2. ă (U+0103);
3. Ĕ (U+0114);
4. ĕ (U+0115);
5. Ç (U+00C7);
6. ç (U+00E7);
7. Ÿ (U+0178);
8. ÿ (U+00FF);
9. Ỹ (U+1EF8);
10. ỹ (U+1EF9).

Чӑваш алфавичӗ валли клавиатурӑн пур сарӑмӗсене ЙЦУКЕН (Вырӑс) сарӑмне тӗпе хурса йӗркеленӗ, вырӑс алфавичӗн 33 саспаллисӗр пуҫне е Ӑ ӑ, Ҫ ҫ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ кириллица саспаллисене, е Ă ă, Ĕ ĕ, Ç ç, Ÿ ÿ латиница саспаллисене кӗртсе.

Интернетри текстсене вырнаҫтарнӑ чухне усӑ куракан чӑваш алфавичӗ вырӑс алфавичӗн 33 саспаллисӗр пуҫне Ӑ ӑ, Ӗ ӗ Ҫ ҫ, Ӳ ӳ латиницӑн 4 саспаллипе усӑ курать, ҫакӑ Times New Roman, Arial, Calibri, Cambria, Verdana, Courier New тата ытти компьютер шрифчӗсенче тата Windows-1251 и Windows Glyph List 4 символсен пуххинче Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ кириллица саспаллисен символӗсем ҫуккипе ҫыхӑннӑ.

XVIII ӗмӗртен пуҫласа чӑваш чӗлхи тӗпчевҫисем латиницӑна чӑваш лексикине ҫырма усӑ курнӑ.

Швеци офицерӗ Филипп Иоган Табборт фон Страленберг (1676—1747 ҫҫ.) 1709 ҫулта Полтава патӗнчи ҫапӑҫура тыткӑна лексен 13 ҫул хушши Раҫҫейре кунти халӑхӗсен чӗлхисене, ҫав шутра чӑваш чӗлхине те, тӗпчесе пурӑннӑ. 1730 ҫулта Швецие таврӑнсан Страленберг Раҫҫей ҫинчен кӗнеке кӑларать, унта вӑл чӑваш-вирьял патӗнче ҫырса илнӗ 29 чӑваш сӑмахӗнчен список парать. Хут кӗнекере пичетленнӗ пӗрремӗш чӑваш сӑмахӗсене латиницӑпа ҫырнӑ: pärr (пĕрре), ychi (иккĕ), vitsi (виççĕ), twata (тăваттă), bclich (пиллĕк), olta (улттă), jithy (çиччĕ), jjylem (саккăр), bokur (тăххăр), wonn (вуннă), jack (сак), karuhoc (кантăк), jukru (çăкăр), alln (алă), jokula (сухал), kukru (кăкăр), kole (хул), giera (чĕре), ohra (ура), köls (куç), juas (çăвар), kuell (хĕвел), ziurd (çурт), boss (пуç), kimsa (сăмса), jyss (çÿç), kann (кун), kaspolat (çĕр, каç пулать).

Сталенберг ӗҫӗсенчен Анӑҫ Европӑра пӗрремӗш хут чӑваш чӗлхи ҫинчен пӗлеҫҫӗ^[22].

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче латин алфавичӗ ҫине куҫас шухӑша чӑваш интеллигенцийӗ пӗрре мар каланӑ. Гатчель «Канаш» хаҫатра латиница ҫине куҫмаллине сӑлтавланӑ статьясене вырнаҫтарнӑ. 1922 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 24-мӗшӗнчи общество ларӑвӗнче паллӑ таврапӗлӳҫӗ Алексей П. Милли «Хальхи чӑваш алфавитне латиницӑпа улӑштарасси ҫинчен» доклад тунӑ, ӑна итлекенсем хушшинче шухӑш пысӑк резонанс илнӗ.

XX ӗмӗр вӗҫӗнче латин алфавичӗ ҫине куҫас шухӑша чӑваш интеллигенцийӗ каллех ҫӗкленӗ.

1992 ҫулта чӑваш латиниципе «Avan-i» хаҫатра статьясем пичетленӗ.

Чӑваш латиниципе 1993 ҫулта тухнӑ, унӑн тӗп редакторӗ Н. Е. Лукианов пулнӑ, «Аталануну» хаҫат ятне ҫырнӑ. 1996 ҫулта чӑвашсен «Хыпар» республика хаҫатӗнче чӑваш латиниципе ҫырнӑ статьясем пичетленнӗ. 2003 ҫулта тухнӑ «Hamӑr yal» хаҫатӑн, унӑн тӗп редакторӗ И. А. Иванов пулнӑ, ятне чӑваш латиниципе ҫырнӑ.

1990-мӗш ҫулсенче Chuvashia.com сайт страницисенче чӑваш алфавичӗн латин версийӗпе ҫырнӑ хыпарсене вырнаҫтарнӑ. Хальхи вӑхӑтра ку хыпарсене кӑларса пӑрахнӑ. Веб-страницӑри каҫӑ «Раҫҫей халӑхӗсен чӗлхисем Интернетра» сайтӗнче сыхланса юлнӑ.

Латиница никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ чӑваш алфавитӗнче диакритикӑллӑ ҫичӗ саспалли пур: Ă ă, Ĕ ĕ, Š š, Č č, Ü ü, Ş ş, Ž ž, вӗсене ҫырнӑ чух тӑватӑ диакритика паллипе усӑ кураҫҫӗ:

• кратка (в буквах Ă ă, Ĕ ĕ);
• гачек (в буквах Š š, Č č, Ž ž);
• умлаут (в букве Ü ü);
• седиль (в букве Ş ş).

Латиница никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ чӑваш алфавитӗнче «й» сасӑллӑ уҫӑ сасӑсене икӗ саспаллипе палӑртаҫҫӗ: ja, ju, jÿ, je, jy, ji, jă, jĕ. Асӑннӑ уҫӑ сасӑсене ҫырмалли меслетпе Н. И. Ашмарин чӑваш чӗлхин словарьне хатӗрленӗ чухне усӑ курнӑ. Вӑл й-лӑ уҫӑ сасӑсене йа, йу, йӳ, йе, йы, йи, йă, йĕ тесе ҫырнӑ.

Чӑваш алфавитӗнчи саспаллисен пур символӗ те латиница ҫинче анлӑ усӑ куракан компьютер шрифчӗсенче пур, сӑмахран Times New Roman, Arial, Calibri, Cambria, Verdana, Courier New, ҫавӑн пекех Windows Glyph List 4 символсен пуххине кӗреҫҫӗ.

Латиница никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ чӑваш алфавичӗ валли QWERTY^[23][24] и Colemak латиница сарӑмӗсен никӗсӗ ҫинче чӑваш сарӑмӗсем йӗркеленӗ.

Чӑваш латиниципе хӑшӗсем сайтсем тума^[25], хӑйсен блогӗсене тытса пыма^[26][27], мессенджерсенче пӗр-перинпе калаҫма усӑ кураҫҫӗ.

Чӑваш сӑмахӗсен, географи ячӗсен, хушаматсен тата ҫынсен ячӗсен куҫарӑвне вырӑс алфавичӗн сас паллисемпе фонетика тата саспалли системисен йӗркисемпе палӑртаҫҫӗ. Практикӑра пӗр сӑмахрах фонетика йӗркисемпе те, саспаллиллӗ правилӑсемпе те усӑ курма пултараҫҫӗ. Тӗслӗхрен, чӑваш Ҫулталӑкне вырӑс чӗлхинче Ҫеҫпӗл тесе ҫыраҫҫӗ, фонетика енчен Щещпель (Сесьпель) пулмалла пулин те, сас паллипе — Ҫеҫпӗл.

Чӑваш алфавитне кириллицӑран латиницӑна транслитераци тумалли темиҫе вариантне туса хунӑ^[28]. Чи нумай сарӑлнисем ГОСТ 7.79—2000^[29], ISO 9^[30], АПШ Конгресӗн библиотекин транслитераци тытӑмӗ^[31] тата ыттисем те.

ГОСТ 7. 79-2000 патшалӑх стандартне Раҫҫей Федерацийӗн стандартизаципе метрологи енӗпе ӗҫлекен патшалӑх комитечӗн 2001 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗнчи Постановленийӗпе ӗҫе кӗртнӗ. Утентичный текст ИСО 9—95 «Информация и документация. Транслитерация кириллических букв латинскими. Славянские и неславянские языкики»

ГОСТ 7. 79-2000 чӑваш кириллица алфавитӗнчи транслитерацин икӗ системине латин саспаллисемпе вырнаҫтарать:

• диакритикӑпа усӑ курса (А системи);
• сас паллисемпе усӑ курса (Б система).

Транслитераци диакритикӑпа усӑ курса (А системи) хытӑ транслитераци шутланать, ун чухне кашни текст паллине латиницӑн пӗр паллипе кӑна улӑштараҫҫӗ. Вӑл кирилловӑн сарӑлнӑ алфавитне латин алфавичӗ ҫине пур чӗлхесем валли те пӗрлӗ суйласа илет.

Кириллов алфавичӗсен тӗп (прописные) саспаллисене латин алфавичӗн кирлӗ пек тӗп (прописные) саспаллисемпе трансляцилеҫҫӗ, йӗркери саспаллисене йӗркипе трансляцилеҫҫӗ. Диакритикӑсӑр саспаллисемпе диакритика паллисемлӗ тӗп (пропискӑллӑ) саспаллисене улӑштарма юрамасть.

Ц кириллов саспаллийӗ валли транслитерацин икӗ вариантне палӑртнӑ: Ц е латин С урлӑ, е CZ пӗрлешнипе куҫать. С саспаллисемпе I, Е, Y, J саспаллисемпе усӑ курма сӗнеҫҫӗ, ытти чухне — CZ.

Транслитеризациленӗ текстран А системи тӑрӑх каялла куҫасси кирилл саспаллипе малтан виҫӗ символпа ҫыхӑннине, унтан икӗ символпа тата, юлашкинчен, пӗччен саспаллисемпе улӑштарассине пӗлтерет.

Транслитераци саспаллисемпе усӑ курса (Б система) вӑйсӑрланнӑ транслитераци шутланать, ун чухне вӑл текст паллисене икӗ е ытларах латиница паллисемпе улӑштараҫҫӗ. Вӑл кашни кирилловск саспаллийӗ валли латин алфавичӗн пӗр саспалли евӗр е саспаллисен ҫакӑн пек сыпӑнӑвӗ евӗр, ҫак саспалли текстра урӑх саспаллипе тӗл пулаймасть.

Транслитераци валли усӑ куракан саспаллисен йышне ҫаксем кӗреҫҫӗ: а, b, с, d, g, h, i, j, k, l, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, w, x, y, z, z ’ (апостроф), (вӑйсӑр ударени), ҫаплах чарӑну паллисем тата ятарлӑ паллӑсем, усӑ курнисем Сарӑлнӑ массӑллӑ пичетленекен хатӗрсемпе.

Б системӑри транслитерацин пӗр пӗлтерӗшлӗ тыткаларӑшне латин саспаллисемпе h, у, с тата символ ’ па ятарлӑ усӑ курнипе тивӗҫтереҫҫӗ. h саспаллисем, у хӑйсем тӗллӗн нимӗнле кириллов саспаллисене те пӗлтермеҫҫӗ, саспаллисенче ҫеҫ усӑ кураҫҫӗ.

Б система тӑрӑх трансляциленӗ текстран каялла куҫасси кирилл саспаллипе малтан виҫӗ символпа, унтан икӗ символпа тата, юлашкинчен, пӗччен саспаллисемпе улӑштарассине пӗлтерет.

Чӑваш чӗлхи валли саспаллисемпе усӑ курса транслитераци системине уйрӑм (наци) стандартпа вырнаҫтармалла.

Тӗп (пропискӑллӑ) саспаллисене транслитерациленӗ чухне транслитерациленӗ текстра саспаллисемпе ҫыхӑнтарса тӗп (прописной) варианта асӑннӑ сӑмахра йӗркеллисем пулсан сочетанин пӗрремӗш саспалли валли кӑна суйлаҫҫӗ. Малтанхи сӑмахӑн пур саспаллисем те тӗп (прописные) пулсан, транслитериллӗ сӑмахра ҫыхӑнтару саспаллисене пурне те тӗп саспаллисемпе ҫыраҫҫӗ.

Арап цифрисем 0,1, 2,3, 4,5, 6,7, 8,9 транслитераци чухне улшӑнусемсӗр упранаҫҫӗ.

Рим цифрисем I, V, X, С, М, L, D тата вӗсен транслитераци комбинацийӗсем кирлӗ мар. Вӗсене трансляцилекен текстран ятарлӑ кӑтартусемпе уйӑрмалла.

А е Б системӑпа усӑ курни транслитераци туса кӑларакан органа палӑртать, ҫакна документ патне илсе ҫитерекен материалсенче кӑтартмалла. Пӗр документ шутӗнче пӗр системӑпа ҫеҫ усӑ курмалла, е кашнинчех транслитераци тӗсне уйрӑммӑн каласа текстра ятарлӑ паллӑсемпе палӑртмалла. Ҫак правилӑран кӑларассине документсем валли кӑна тӑваҫҫӗ, вӗсенче урӑх (цитатӑлакан) документра трансляцилекен текстсене цитатӑламалли ҫӑлкуҫа кӑтартса цитатӑлаҫҫӗ.

Машина вулакан носительсем ҫинчи транслитериллӗ текста унӑн чиккисене, транслитераци меслетне палӑртакан кӑтартусемпе тивӗҫтермелле.

Саспаллисӗр ҫыру паллисем (чарӑну паллисем тата ыт. те) транслитераци чухне, яланхи пекех, пӗр улшӑнмасӑр упранаҫҫӗ. Кирлӗ символсем ҫук чухне пичетлекен хатӗрте ГОСТ 27465 пӑхса хӑварнӑ символсемпе усӑ кураҫҫӗ, ҫакӑн чухне ҫапла калама юрать:

• кавычкӑсен тӗсне улӑштар (уҫӑлакан кавычкӑсем вырӑнне подстрочный кавычкӑсемпе е надстрочные кавычкӑсемпе усӑ курмалла, хуплакан йӗрке кавычкисем вырӑнне надстрочный кавычкӑсемпе усӑ курмалла);
• тире икӗ енчен хупӑрласа илнӗ дефиспа улӑштар;
• нумайлӑха умлӑ-хыҫлӑ виҫӗ пӑнчӑпа улӑштармалла;
• номерӗн символне # паллӑпа е No пӗрлештернипе улӑштармалла.

Ҫӳлти кавычкӑсене икӗ апострофӑпа е икӗ ударенипе улӑштарма юрамасть, аялтисене — икӗ запятой.

Кирилл фавичӗсенче кириллицӑн пӗр саспаллисемех час-часах тӗрлӗ сасӑсене палӑртаҫҫӗ (напр., Н ҫ саспалли чӑвашла [ сасӑ ] парать, пушкӑртла вара — [ ӳ ] сасӑ, пӗрисем вара ҫав сасӑсенех тӗрлӗ саспаллисемпе палӑртаҫҫӗ (напр., сасӑ паллипе сасӑ параҫҫӗ (У у + двойакут) чӑваш алфавитӗнче (У у + диерезис) мари, алтай, гагауз, коми-язьвинск, хань тата хакас, пушкӑрт тата тутар чӗлхисенче). Пӗтӗм тӗнчери ISO 9 стандартне тунӑ чухне кунашкал тӗрлӗ ҫырнине тата тӗрлӗ ҫӗре салатнине шута илмен. Чӑваш Ҫ ҫ, пушкӑрт Ҫ Ҫ ҫ валли те стандартра пӗр ҫ \ ҫ латиницӑ саспаллиех сӗннӗ j. Кириллицӑри виҫӗ саспаллирен кашниншӗнех (У у + двойной акут), (У у + диерес) тата пӗр сасӑпах усӑ куракан сасӑ валли (y) сасӑ валли, транслитерацире виҫӗ тӗрлӗ латиница сас палли сӗнеҫҫӗ.

Чӑваш алфавичӗн латиница транслитерацийӗнче ГОСТ 7. 79-2000 (ISO 9: 1995) тӑрӑх 12 саспаллине ҫырнинче ҫичӗ диакритика паллипе усӑ кураҫҫӗ:

• кратка (Ă ă, Ĕ ĕ);
• диерезис (Ë ë);
• седиль (Ş ş);
• иккӗллӗ акут (Ű ű);
• гачек (Ž ž, Č č, Š š);
• гравис (È è);
• циркумфлекс (Ŝ ŝ, Û û, Â â).