Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗ

1871 ҫулта Раҫҫей империйӗн Халӑх ҫутӗҫӗн министерстви Чӗмпӗр чӑваш шкулне официаллӑ статус панӑ. Чӗмпӗр чӑваш шкулӗн официаллӑ майпа палӑртнӑ пӗрремӗш вӗрентекенӗ В. А. Калашников пулнӑ. Тепӗр тӑхӑр ҫултан ҫак ахаль шкул чӑваш учителӗсен шкулӗ пулса тӑнӑ^[2].

Вӑл чӑваш халӑхӗн историйӗнче наци педагогика кадрӗсене хатӗрлес енӗпе пӗрремӗш професси вӗренӳ заведенийӗ пулнӑ. 1875 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче шкула Хусан вӗренӳ округӗнчи чӑваш шкулӗсен инспекторӗ И. Я. Яковлев ертсе пыма тытӑннӑ. Ку должноҫа вӑл университет пӗтерсенех йышӑннӑ. Ҫав тапхӑрта шкулта 52 арҫын ача вӗреннӗ. Унта атӑ-пушмак мастерскойӗ, сӗтел-пукан тумалли 2 токарь станокӗ, ҫавӑн пекех тӗрлӗ инструментсем пулнӑ^[3].

Шкула йӗркелес тата ӑна аталантарас ӗҫе 1869—1886 ҫулсенче Чӗмпӗр кӗпернинчи халӑх училищисен директорӗнче тата инспекторӗнче ӗҫленӗ И. Н. Ульянов, ҫавӑн пекех И. В. Вишневский, Н. И. Ильминский, П. Д. Шестаков пысӑк тӳпе хывнӑ^[4].

1870 ҫулта патша правительстви «Раҫҫейре пурӑнакан ют йӑхсен вӗрентӗвӗн мерисем пирки» уйрӑм правилӑсем йышӑннӑ, вӗсем И. Я. Яковлев шкулӗн ӗҫӗ-хӗлне те пырса тивнӗ^[5]. Шкулти педагогсем тата унтан вӗренсе тухнисем пӗтӗм Атӑлҫи регионӗнчи вӗрентӳ тата культура шайне аталантарас ӗҫе хастар хутшӑннӑ.

1875 ҫултанпа Филимонов Даниил Филимонович вӗрентекенре ӗҫленӗ, 1877 ҫултан пуҫласа 1881 ҫулччен вара шкул заведующийӗ пулнӑ. 1882 ҫулта священник пулса тӑнӑ^[6].

1879 ҫулта Чӗмпӗр шкулӗнчен 18 яш вӗренсе тухнӑ, экзаменсене ӑнӑҫлӑ тытнӑ. Вӗсенчен 4-шӗ — вырӑс, пӗри тутар пулнӑ, ыттисем — чӑвашсем^[3].

Шкул ҫумӗнче ҫавӑн пекех хӗрарӑмсен уйрӑмӗ пулнӑ, ӑна 1878—1922 ҫулсенче И. Я. Яковлевӑн арӑмӗ Екатерина Алексеевна Яковлева (1861—1936) (хӗр чухне Бобровникова) ертсе пынӑ е тӗп вӗрентӳҫӗ пулнӑ^[7].

1882 ҫултанпа преподавательте Бюргановский Илья Савельевич ӗҫленӗ, кайран вӑл священник санне йышӑннӑ^[8].

Храма чи малтан 1884 ҫулта Миссионер православи пӗрлӗхӗн тата уйрӑм ырӑ ӗҫ тӑвакансен укҫипе, Халӑх ҫутӗҫ министерствин пособийӗпе туса лартнӑ; 1897 — 98 ҫулсенче ӑна Чӗмпӗрти Н. Я. Шатров купсан укҫи-тенкипе ҫӗнӗрен тунӑ. Унти престол пӗрре — Ҫветтуй Сывлӑш Апостолсем ҫине аннине асӑнса туни. Причт пӗр священникрен тӑнӑ. Ун валли хваттер шкул ҫумӗнче пулнӑ. Священнике Миссионерсен православи пӗрлӗхӗ 600 тенкӗ шалу тӳленӗ^[9].

1893 ҫулхи пуш уйӑхӗн 15-мӗшӗнчен пуҫласа 1894 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗччен шкулӑн Вырыпаевка ялӗ патӗнче ял хуҫалӑх ферми пулнӑ^[10].

1911 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчен пуҫласа 1913 ҫулхи авӑн уйӑхӗччен шкулта музыка учителӗнче Павлов Фёдор Павлович ӗҫленӗ.

Чӗмпӗрти учительсен чӑваш шкулӗ 1917 ҫул тӗлне вуникӗ наци халӑхӗнчен 1200 ытла халӑх вӗрентӳҫи кӑларнӑ. Ҫав ҫулсенче ял халӑхӗ хушшинче ремесла-техника тата ҫутҫанталӑк пӗлӗвӗсене сарас ӗҫе 1879 ҫулта вӗренсе тухнисем тата вӗсен вӗренекенӗсем уйрӑмах пысӑк тӳпе хывнӑ, уйрӑммӑн каласан: математикӑпа 12 учебник кӑларнӑ П. М. Миронов, физикӑпа тата математикӑпа вӗрентӳ пособийӗсен ярӑмне хатӗрленӗ Н. М. Охотников, И. Я. Яковлевпа пӗрле Кушкӑра ял хуҫалӑх техникине, агрономи пӗлӗвне, Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Пӑва уесӗнчи хресченсен хушшинче пӗрремӗш ача яслийӗсене тӑвас опыта сарма пулӑшакан кружока йӗркеленӗ Г. А. Алексеев. В. И. Маненков (псев. Старостин) литератор, народник пулса тӑнӑ, Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи чылай хаҫатра пичетленнӗ. 1879 ҫулта вӗренсе тухнисенчен хӑшӗ-пӗри урӑх вӗренӳ заведенийӗсенче вӗренӗве малалла тӑснӑ: Н. М. Охотников — Хусан университечӗн физикӑпа математика факультетӗнче, П. М. Миронов — Ӗренпурти учительсен институтӗнче. Шел те, вӗренссе тухнисенчен нумайӑшӗн шӑпи паллӑ мар^[3].

Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче Чӑваш учителӗсен шкулӗ ҫумӗнче 50 койклӑх госпиталь уҫнӑ^[11].

Чӗмпӗр чӑваш шкулӗ чӑваш наци профессионал музыкин, сӑнарлӑ искусствӑн, литературӑн тата наци культурин ытти сферин аталанӑвӗнче самай пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

И. Я. Яковлев халӑх пултарулӑхне чӑвашсен ӗмӗрсем витӗр тухнӑ чи хаклӑ мулӗ тесе шутланӑ:

«Чӑвашсем паянхи кунчченех упраса хӑварнин чи хакли тата тӗлӗнмелли вӑл — чӗлхе, юрӑсем, тӗрӗ. Чӑвашсен ҫӗр пин сӑмах, ҫӗр пин юрӑ, ҫӗр пин тӗрӗ»^[12].

ВЦИКӑн 1922 ҫулти постановленийӗпе килӗшӳллӗн Чӗмпӗр чӑваш шкулне харпӑрлӑхӗнчи культура заведенийӗсемпе, ҫӗр лаптӑкӗсемпе, фермипе пӗрле чӑваш халӑхне унӑн чи хаклӑ япали пек ӗмӗрлӗхех усӑ курма панӑ. Анчах ҫак постановление 1956 ҫулта Чӗмпӗрти гороно ансат йышӑнӑвӗпе пӗтернӗ^[13].

1980-мӗш ҫулсен вӗҫӗнчен пуҫласа комплекс ҫурчӗсенче Чӗмпӗрти культура училищи вырнаҫнӑ, 1991 ҫултанпа — «Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗ. И. Я. Яковлев хваттерӗ» музей^[14]. Музей «В. И. Ленинӑн тӑван тӑрӑхӗ» музей-заповедник йышне кӗрет.

2022 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче музей ҫурчӗ умӗнче Чӑваш алфавичӗн палӑкне уҫнӑ^[15][16].

Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗн аталанӑвӗн чи вӑйлӑ тапхӑрне 1920—23 ҫулсене шутлама пулать, ун чухне вӑл аслӑ шкул статусӗпе Чӑваш халӑх вӗрентӗвӗн институчӗ (ЧувИНО) пек ӗҫленӗ^[17]. Ҫав вӑхӑтрах институт ҫумӗнче Чӑваш ял хуҫалӑх техникумӗ пулнӑ. Вӗсен ӗҫне И. Я. Яковлевӑн ывӑлӗ Алексей Иванович Яковлев профессор хастар хутшӑннӑ, ӑна ятарласа Мускавран чӗнсе илнӗ^[18]. Ректорсем вырӑнти Чӗмпӗр влаҫӗсем палӑртнӑ ҫынсем пулнӑ — малтан Г. С. Савандеев^[19], кайран И. К. Васильков.

ВЦИК президиумӗн 1922 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗнчи постановленийӗпе килӗшӳллӗн Чӗмпӗрти чӑваш институтне тата ял хуҫалӑх техникумне пӗтӗм пурлӑхӗпе Чӑваш автономи облаҫӗн ӗҫтӑвкомне тытса пыма панӑ, вӑл вӗренӳ заведенийӗн ректорне хӑйӗн ҫыннине И. Н. Яштайкина лартнӑ^[20].

И. Н. Яштайкин А. И. Яковлева тата унпа ҫыхӑннӑ мӗнпур ҫынна ӗҫрен кӑларнӑ. А. И. Яковлевӑн ирӗксӗрех Мускава таврӑнма тивнӗ. Унпа пӗрле унӑн ашшӗ-амӑшӗ те — И. Я. Яковлевпа Е. А. Яковлева — тухса кайнӑ. Ҫапла ҫак шкулӑн 54 ҫула тӑсӑлнӑ Яковлев тапхӑрӗ вӗҫленнӗ.

Чӑваш халӑх вӗрентӗвӗн институтӗнче (унран Чӑваш халӑх вӗрентӗвӗн практика институчӗ туса хунӑ) питӗ вӑйлӑ преподавательсем ӗҫленӗ. Сӑмахран, Н. И. Ашмарин, Ф. Т. Тимофеев (Тимухха Хӗветӗрӗ) тата ыттисем. Анчах та ку проекта малалла аталанма пӳрмен. Чӗмпӗрти учительсен шкулӗ кайран урӑх ҫулпа кайнӑ.

1923 ҫулта Чӑваш халӑх вӗрентӗвӗн институчӗ ҫумӗнче ҫӳллӗ шайри Чӗмпӗр (1924 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗнчен — Ульяновск) чӑваш педагогика техникумне йӗркеленӗ.

1925 ҫулта ахаль шайри педагогика техникумӗ туса хунӑ, унта 4 ҫул вӗрентнӗ. 1926 ҫулта ӑна Чӑваш АССРӗн бюджечӗпе тытса тӑма пуҫланӑ. 1928 ҫулта техникума И. Я. Яковлев ятне панӑ. Ҫак вӑхӑт тӗлне унта 158 ҫын вӗреннӗ, 15 преподавательтен 8-шӗ аслӑ пӗлӳллӗ пулнӑ. Техникума ҫулсерен 50 ҫын таран йышӑннӑ. Унтан вӗренсе тухакансен педагогика институтне 3-мӗш курса вӗренме кӗме ирӗк пулнӑ. 1924—35 ҫулсенче техникумран 314 ҫын вӗренсе тухнӑ.

1937 ҫулта унран чӑваш педагогика училищи туса хунӑ, вӑл 1956 ҫулччен ӗҫленӗ. Юлашки вӗренекенсем унта вӗреннине ҫирӗплетекен документа 1957 ҫулта илнӗ^[21].

Чӗмпӗр чӑваш шкулӗ Ф. В. Красников купсан пулнӑ усадьба территорийӗнче вырнаҫнӑ, ӑна 1877 ҫулта тӗрлӗ кил хуҫисенчен туяннӑ ҫӗрсемпе пысӑклатнӑ. Усадьба хулан истори пӗлтерӗшлӗ тӗп пайӗнче Сӗве юханшывӗн сылтӑм ҫыранӗнче вырнаҫнӑ.

Училище комплексӗн территорийӗнче ҫак историллӗ ҫуртсем вырнаҫнӑ^[14]:

1. Вӗренӳ корпусӗ (Сӗве юханшывӗн Ҫыранхӗрри урамӗ, 162/2)
2. Флигель (Воробьёв урамӗ, 6-мӗш ҫурт)
3. Ҫурт чиркӗвӗ (Воробьёв урамӗ, 8-мӗш ҫурт)
4. Арҫынсен икӗ класлӑ прихут училищи (Назарьев урамӗ, 4-мӗш ҫурт)
5. Хӗрарӑмсен уйрӑмӗ (Воробьёв урамӗ, 12-мӗш ҫурт)
6. Вӗренӳ мастерскойӗсем (Сӗве юханшывӗн Ҫыранхӗрри урамӗ, 162А)

Чӗмпӗрти учительсен чӑваш шкулне пӗтернӗ тата унта вӗреннӗ:

• педагогсем тата ҫутӗҫ ӗҫченӗсем: П. О. Афанасьев, Н. М. Охотников, П. М. Миронов, Ф. Т. Тимухха;
• обществӑпа политика ӗҫченӗсем: М. П. Тинехпи, В. А. Анисимов, Т. С. Кривов, Д. С. Элмен, Г. Ф. Алюнов, С. Н. Николаев;
• ҫыравҫӑсем: Игн. И. Иванов, И. Н. Юркин, К. В. Иванов, Г. И. Комиссаров, Т. С. Таэр, Н. В. Шупуҫҫынни, А. И. Арис, Н. Я. Ют, М. Д. Трубина, С. М. Лашман, Н. К. Патман, И. С. Максимов-Кошкинский, А. Тимереньзеньзэм, Я. Г. Ухсай, М. Д. Ухсай (Мухина)^[15];
• композиторсемпе мусӑкҫӑсем: Ф. П. Павлов, С. М. Максимов, Г. Г. Лисков, П. В. Пазухин;
• ҫар ӗҫченӗсем: И. С. Космовский, Ф. Н. Жабрев, Н. В. Соколов, Б. К. Кошечкин;
• тӗн ҫыннисем: А. В. Рекеев, К. П. Прокопьев.

• Хусанти ют халӑхсен учитель семинарийӗ (1872—1918)^[22].
• Хусанти тӗне кӗнӗ тутарсен тӗп шкулӗ (1863—1930)^[23].
• Уньжинкӑри черемис тӗп шкулӗ^[24].
• Карлыганти удмурт тӗп шкулӗ^[25].
• Ишекри тӑванла тӗп чӑваш шкулӗ^[26].

2006 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗн Цифра аталанӑвӗн, ҫыхӑну тата массӑллӑ коммуникацисен министерстви маркировка тунӑ илемлӗ конверт кӑларнӑ— «Чӗмпӗр. Чӗмпӗрти учительсен чӑваш шкулӗн комлексӗ»^[27].

• Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И. Я. Яковлева» (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.
• Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И. Я. Яковлева» (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.
• Симбирская чувашская школа — центр подготовки творческой интеллигенции (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.
• Яковлев Иван Яковлевич. Опубликованные труды (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ. , Wayback Machine çинчи 2018 ҫулхи кӑрлачӑн 29-мӗшӗнчи копийӗ
• Чувашский институт народного образования (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.
• Ульяновское чувашское педагогическое училище им. И.Я. Яковлева (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.