Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Етӗрне районӗ

Етӗрне районӗ (выр. Ядринский район) — Чӑваш Республикинчи администраципе территори виçи. Вырӑнти хӑйтытӑмлӑха йӗркеленӗ май район чиккинче Етӗрне муниципаллӑ округӗ (2004—2022 ҫулсенче — муниципаллӑ район) вырнаҫнӑ.

Администраци центрӗ — Етӗрне хули.

Географийӗ

Район Чӑваш Республикин ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайӗнче, Сӑр шывӗн бассейнӗнче вырнаҫнӑ. Вӑл ҫак административлӑ виҫесемпе чикӗленет: ҫурҫӗрте — Мари Эл Республикин Туҫи Мари районӗпе, хӗвеланӑҫра — Чулхула облаҫӗн Воротынец тата Пильна районӗсемпе, хӗвелтухӑҫра — Муркаш, кӑнтӑрта — Чӑваш Республикин Хӗрлӗ Чутай тата Элӗк районӗсемпе. Лаптӑкӗ — 901,21 км²[1].

Сӑр шывӗн сылтӑм ҫыранӗн рельефӗ — сӑртлӑ-туллӑ чӑваш платойӗ, ҫырмасемпе тата варсемпе ҫурӑлса пӗтнӗ. Сулахай ҫыранӗ — аллювиаллӑ тӳремлӗх. Районта торф (Вылăпа Сӑр шывӗсен айлӑмӗсенче) тата кирпӗч ҫапма юрӑхлӑ тӑм кӑлармалли вырӑнӗсем пур.

Тӑприсем: ҫеремлӗ-кӗллӗ тӑпрасем (50 % патне), сӑрӑ вӑрман тӑприсем (30 % патне) тата аллювиаллӑ тӑпрасем (18 %)[3].

Климачӗ вӑтам континентлӑ. Кӑрлачӑн вӑтам температури — −13 °C, утӑ уйӑхӗнчи — +18,6 °C. Ҫулталӑкра 513 мм яхӑн нӳрӗк ӳкет[3].

Флорăпа фауна

Етӗрне районӗ биологи тӗрлӗлӗхӗпе уйрӑлса тӑрать. Ӑна упраса хӑварма регион шайӗнчи уйрӑм упракан ҫутҫанталӑк территорийӗсем йӗркеленӗ[4].

Уйрӑм сыхлакан ҫутҫанталӑк территорийӗсем

«Кӑкшӑм» патшалӑх ҫутҫанталӑк заказникӗ 2009 ҫулта Кӑкшӑм ял тӑрӑхӗнче 75,8 га лаптӑкра йӗркеленӗ. Ӑна сайра тата ҫухалса пыракан ӳсентӑранпа чӗрчун тӗсӗсене, чи малтанах — сӑвӑр колонине упраса хӑварма, ҫӗнетме тунӑ. Заказник территорийӗнче 183 тӗслӗ хӑвӑллӑ ӳсентӑран, 71 тӗслӗ кайӑк-кӗшӗк пулнине палӑртнӑ. Чӑваш Республикин Хӗрлӗ кӗнекине 5 тӗслӗ ӳсентӑран (чӑпӑл курӑкӗ, икӗ ҫулҫӑллӗ любка, юнлӑ пальчатокоренник, ашлӑ-хӗрлӗ пальчатокоренник, вӑрманти улмуҫҫи) тата 7 тӗслӗ кайӑк-кӗшӗк (карлик ӑмӑрткайӑк, шур кутлă тинĕс ăмăрткайăкӗ, уй хӑлачӗ, путене, карӑш, пысӑк веретенник, хура крачка, ылтӑн щурка) кӗртнӗ[5].

А. П. Айдак ячӗллӗ этноҫутҫанталӑк паркне («Ленинская искра» колхозра вырнаҫнӑ) 2007 ҫулта 7009 га лаптӑкра йӗркеленӗ. Унӑн территорийӗнче хӑйсем ӳснӗ юманлӑхсем, ҫавӑн пекех ҫынсем лартнӑ ҫӑка, каврӑҫ, вӗрене, йӗлме йывӑҫӗсем вырнаҫнӑ. Сайра тӗл пулакан ӳсентӑран тӗсӗсем тӗл пулаҫҫӗ: ҫӳллӗ живокость, эмеллӗ кушак курӑкӗ, Кауфман мытникӗ. Сӑвӑр, хӑнтӑр, орнитологи тата энтомологи микрозаказникӗсем йӗркеленӗ[6].

«Хыр кӳллипе ун таврашӗнчи вӑрмансем» ҫутҫанталӑк палӑкне 2006 ҫулта сайра тӗл пулакан тата ҫухалакан ӳсентӑранпа кайӑк-кӗшӗк тӗсӗсене упраса хӑварма йӗркеленӗ[4].

Ӳсентӑран тӗнчи

Вӑрмансем район лаптӑкӗн 17 % ытла пайне йышӑнаҫҫӗ. Вӑрмансене йӗркелекен тӗп йывӑҫсем: юман, хурӑн, ӑвӑс, ҫӑка, вӗрене, чӑрӑш. Сӑр айлӑмӗнче пулӑхлӑ улӑхсем сарӑлса выртаҫҫӗ, унта курӑк вӑйлӑ ешерет.

Районта Чӑваш Республикин Хӗрлӗ кӗнекине кӗртнӗ ӳсентӑран тӗсӗсем ӳсеҫҫӗ: европа купальници, лантӑш, вӑрман улмуҫҫийӗ, икӗ ҫулҫӑллӑ любка, пальчатокоренниксем[7].

Чӗрчун тӗнчи

Район фауни вӑрманлӑ-ҫеҫенхирлӑ тӑрӑхри евӗр. Пысӑк сӗтпе ӳстерекенсенчен пӑши, хир сысни, мулкач, тилӗ тӗл пулать; кашкӑрсем сайра. Уйрӑм хӳтӗленекен тӗс — сӑвӑр («Кӑкшӑм» заказникӑн тӗп объекчӗ), унӑн колонийӗсенче 130 ытла пурӑнакан йӑва шутланать[7].

Кайӑк-кӗшӗк фаунине анлӑ сарӑлнӑ тӗссем (чарлан, чайка, кӑвакал) кӗреҫҫӗ, ҫавӑн пекех сайра тӗл пулакан ҫӑткӑн кайӑксем: шур кутлă тинĕс ăмăрткайăкӗ, уй хӑлачӗ, карлик ӑмӑрткайӑк[7].

Историйӗ

Этем ку вырӑнсенче чи малтан бронза тапхӑрӗнче тата ирхи тимӗр ӗмӗрӗнче пурӑнма пуҫланнӑ. Археологи палӑкӗсен шутне «Палтай хулашӗ», «Исментер хулашӗ» тата «Кивӗ Шӑмат улӑп тӑпри» кӗреҫҫӗ[8]. 2018 ҫулта Сӑрӑн сылтӑм ҫыранӗнче XIV—XV ӗмӗрсенчи авалхи вырӑс хулашне тупнӑ, вӑл Атӑлҫи тӑрӑхне колонизациленӗ тапхӑрпа ҫыхӑннӑ[9].

Етӗрне хулине чи малтан 1590 ҫултах Вырӑс патшалӑхӗн хӗвелтухӑҫ чиккинчи хӳтӗлев вырӑнӗ пек асӑннӑ. XVIII ӗмӗрте вӑл уес хули пулса тӑнӑ, кунта суту-илӳпе пӗчӗк промышленность аталаннӑ. Ку тӑрӑха аталантарма купсасемпе меценатсем Таланцев тӑвансем пысӑк тӳпе хывнӑ: 1899 ҫулта Зиновий Таланцев ҫу завочӗ никӗсленӗ, 1903 ҫулта вара Сӑр ҫинче вӗсен пӑрахутлӑхӗ уҫӑлнӑ[10].

Етӗрне районне 1927 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 27-мӗшӗнче Етӗрне уесӗн территорийӗнче йӗркеленӗ. Ҫак вӑхӑталла кунта ҫу, спирт завочӗсем, «Хӗрлӗ ҫыр» кирпӗч савучӗ, промышленность эртелӗсем, ҫавӑн пекех темиҫе сиплев учрежденийӗ ӗҫленӗ.

1956 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 2-мӗшӗнче район шутне пӑрахӑҫланӑ Советски районӑн пӗр пайне хушнӑ.

2000-2020-мӗш ҫулсенче районта пысӑк инфратытӑм проекчӗсене пурнӑҫа кӗртнӗ: Сӑр урлӑ ҫӗнӗ кӗпер хывнӑ, вуншар километр автомобиль ҫулне сарнӑ, ҫӗнӗ ача пахчисем уҫнӑ, шкулсемпе культура учрежденийӗсене юсанӑ[11].

Халӑх

Халӑх йышӗ
1993[12]1997[12]2001[12]2002[13]2005[14]2009[15]2010[16]
36 700↘25 100↗35 900↘34 456↘33 300↘31 110↘29 965
2011[17]2012[18]2013[19]2014[20]2015[21]2016[22]2017[23]
↘29 788↘29 227↘28 724↘28 026↘27 489↘26 915↘26 065
2018[24]2019[25]2020[26]2021[2]
↘25 432↘24 672↘24 106↘23 366
10 000
20 000
30 000
40 000
2001
2011
2016
2021
Хулари халӑх

Хула таврашӗнче (Етӗрне хули) район халӑхӗн 33,89 % пурӑнать.

Наци йышӗ

2010 ҫулхи ҫырав тӑрӑх, районта чӑвашсем (84 %) йышлӑ. Вырӑссем (15 %) Етӗрне хулинче тата Чулхула облаҫӗпе чикӗ хӗрринчи ялсенче — Полянки, Иваньково, Чаканар, Засурски, Кӗҫӗн Чураш, Стрелецки ялӗсенче — компактлӑ пурӑнаҫҫӗ[27].

2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе районти наци йышӗ[27]
Наци Халӑх йышӗ (ҫын) Пайӗ
Чӑвашсем 24 441 81,57 %
Вырӑссем 4707 15,71 %
Марисем 131 0,44 %
Тутарсем 45 0,15 %

Территориллӗ йӗркеленӳ

Администраци-территориллӗ тытӑм енчен пӑхсан, район 18 администраци-территориллӗ виҫе — 1 хула тата 17 ял тӑрӑхӗ — ҫине пайланнӑ[28][29].

Вырӑнти хӑйтытӑмлӑха йӗркеленӗ тӑрӑх, 2004 ҫултан пуҫласа 2022 ҫулччен пулнӑ муниципаллӑ район шутне 18 муниципаллӑ пӗрлӗх (1 хула тата 17 ял тӑрӑхӗ) кӗнӗ[30]. Чӑваш Республикин 2022 ҫулхи пуш уйӑхӗн 29-мӗшӗнчи саккунӗпе мӗнпур ял тӑрӑхӗсемпе хула тӑрӑхне пӑрахӑҫласа 2023 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче пӗрлехи муниципаллӑ округ йӗркеленӗ[29].

№Малтанхи тӑрӑхАдминистраци
центрӗ		Пурӑнан
вырӑн
йышӗ		Халӑх
(2021 ҫ.),
ҫын		Лаптӑк,
км²
1Етӗрне хула тӑрӑхӗЕтӗрне хули1↘7918[2]54,71[1]
2Мӑн Сӗнтӗр ял тӑрӑхӗМӑн Сӗнтӗр ялӗ11↘763[31]71,29[1]
3Мӑн Чураш ял тӑрӑхӗМӑн Чураш ялӗ6↘1037[31]46,44[1]
4Мӑн Шемертен ял тӑрӑхӗТури Ачак ялӗ7↘1146[31]54,45[1]
5Йăванкасси ял тăрăхĕСовхозный посёлок8↘805[31]71,28[1]
6Килтĕш ял тăрăхĕКилтĕш ялӗ4↘792[31]32,06[1]
7Кӑкшӑм ял тӑрӑхӗКăкшăм ялӗ8↘909[31]39,96[1]
8Пушкăрт ял тăрăхĕПушкӑрт ялӗ9↘666[31]71,29[1]
9Мучар ял тăрăхĕАнат Мучар ялӗ6↘677[31]50,69[1]
10Мăн Явăш ял тăрăхĕМӑн Явӑш ялӗ7↘980[31]32,05[1]
11Пӗрҫырлан ял тӑрӑхӗПӗрҫырлан ялӗ9↘1666[31]59,62[1]
12Советски ял тӑрӑхӗСоветски ялӗ7↘794[31]25,53[1]
13Кивӗ Тинкеш ял тӑрӑхӗКивĕ Тинкеш ялӗ10↘728[31]34,58[1]
14Стрелецки ял тăрăхĕСтрелецки ялӗ2↘847[31]43,03[1]
15Хучаш ял тӑрӑхӗХучаш ялӗ7↘888[31]31,90[1]
16Ирçе ял тăрăхĕИрҫе ялӗ4↘832[31]54,55[1]
17Урпаш ял тӑрӑхӗУрпаш ялӗ8↘942[31]50,10[1]
18Етӗрне ял тӑрӑхӗЧирӗккасси ялӗ12↘1028[31]77,68[1]

Ял-хула

Етӗрне районӗнче (муниципаллӑ тӑрӑхра) 126 ял-хула, ҫав шутра 1 хула тата 125 ял вырнаҫнӑ[29]:

Культура

Етӗрне районӗнче культура учрежденийӗсен тытӑмӗ ӗҫлет, ун йышне музейсем, вулавӑшсем тата клуб системи кӗреҫҫӗ[33].

Музей системи темиҫе музея пӗрлештерет. Етӗрнери ӳнерпе таврапӗлӳ музейӗ Н. Таланцев купса туса лартнӑ ҫуртра (1911) вырнаҫнӑ; 2020—2024 ҫулсенче ӑна «Культура» наци проекчӗпе модернизациленӗ[34]. СССР халӑх артисчӗ Н. Д. Мордвиновӑн ҫурт-музейӗ, Тури Ачакри XIX ӗмӗрти чӑваш хресченӗн натурлӑ хуҫалӑх музейӗпе «Вирьял» ансамблӗ туристсене илӗртекен тӗп вырӑнсем шутланаҫҫӗ[35].

Вулавӑш системи Етӗрнери тӗп тата ача-пӑча вулавӑшӗнчен тата ялсенчи уйрӑмсенчен тӑрать. Тӗп вулавӑш 1879 ҫулта туса лартнӑ историллӗ ҫуртра вырнаҫнӑ[35].

Клуб учрежденийӗсен йышне район культура ҫурчӗ тата 20 ытла ял клубӗ кӗрет. 2024 ҫулта Чирӗккасси ялӗнче ҫӗнӗ культура ҫуртне тума пуҫланӑ, инçетри ялсем валли куҫса ҫӳрекен автоклуб туяннӑ[34].

Етӗрнере XIX—XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнчи архитектура палӑкӗсем сыхланса юлнӑ: Троица чиркӗвӗ (1829), Михаил Архангел чиркӗвӗ (XVII—XVIII ӗмӗрсем), купса ҫурчӗсем, реальнӑй училище ҫурчӗ, тӗрме замокӗ[36].

Вӗренӳ

Районти вӗренӳ системи шутне ача пахчисем, пӗтӗмӗшле вӗренӳ учрежденийӗсем тата хушма пӗлӳ паракан вӗренӳ учрежденийӗсем кӗреҫҫӗ[37].

Районта пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 17 шкул ӗҫлет. Чи пысӑккисем: Етӗрнери 2-мӗш вӑтам шкул (1995 ҫулта никӗсленӗ) тата Мӑн Чурашри вӑтам шкул[38][39]. Шкулсенче этнопедагогика енӗпе программӑсем пурнӑҫланаҫҫӗ: фольклор, халӑх вӑййисем, йӑла-йӗркесене вӗрентеҫҫӗ[40].

Шкул умӗнхи вӗренӳ учрежденийӗсене юлашки ҫулсенче реорганизациленӗ. 2016—2020 ҫулсенче шкулсенче 250 яхӑн вӗрентекен ӗҫленӗ, ҫамрӑк вӗрентекенсен пайӗ 3,5-3,7 % пулнӑ[37].

Экономика

Районта ял хуҫалӑхӗ вӑйлӑ аталаннӑ, Етӗрне хулинче апат-ҫимӗҫ тата тирпелекен промышленность ӗҫлет[41].

  • Ял хуҫалӑхӗ: Тӗп вырӑнта аш-какай тата сӗт туса илме ӗрчетекен выльӑх-чӗрлӗх тытасси тӑрать. Чи пысӑк ял хуҫалӑхӗсем: «Ленин хӗлхемӗ» колхозӗ, «Родина» ТМЯП, «Юман-Агро» ТМЯП, вӗсем тыр-пул ӳстереҫҫӗ тата хутӑшла ял хуҫалӑх енӗпе тӑрӑшаҫҫӗ. Районта ҫавӑн пекех «Чувашский» лаша ӑрачӗн савучӗ (вырӑс рысакӗпе йывӑр лашасене ҫитӗнтереҫҫӗ) тата харпӑр лаша фермисем пур.
  • Промышленность: Тӗп предприятисем Етӗрнере вырнаҫнӑ, вӗсем ҫак енпе палӑраҫҫӗ:
    • Апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ: «Ядринмолоко» АО (сӗт), «Ядринский мясокомбинат» ТМЯП (кӑлпасси тата деликатессем кӑларасси), «Росспиртпром» АО уйрӑмӗ "Спиртовой завод «Ядринский».
    • Машина тӑвасси: «Ядринский машиностроительный завод» АО (унччен гидрооборудовани, пӑрӑх арматури, йӑлари светильниксем, йывӑҫпа ӗҫлемелли хатӗр-хӗтӗрсем кӑларнӑ; 2015 ҫулта «ЕМЗ» ТМЯП туса хунӑ, 2021 ҫултанпа панкрутлӑх енӗпе ӗҫ-пуҫ пырать)[42][43].
    • Ҫӑмӑл промышленность: «Ядринская швейная фабрика» АО (форма тумӗсене ҫӗлет).
    • Промстройматериалсем: «Ядринский кирпичный завод» ХАО.

Транспорт

Район территорийӗнче автомобиль ҫулӗсен пӗтӗмӗшле тӑршшӗ 590 км яхӑн тӑсӑлать, вӗсенчен 460 км вырӑнти пӗлтерӗшлӗ ҫулсем шутланаҫҫӗ[44]. Территори тӑрӑх М7 «Атӑл» федераци трасси тата регион шайӗнчи «Сӑр», «Никольски—Етӗрне—Калинино», «Етӗрне—Канаш» автоҫулсем иртеҫҫӗ. Транзитлӑ транспорта тавран ҫавӑрса яма Етӗрне хули тавра автоҫул ӑсталамалли проект пурнӑҫланать.

Сӑр ҫинче пассажир пристанӗ пур. Чи ҫывӑх чукун ҫул станцийӗ — Ҫӗмӗрлере (Етӗрнерен 45 км).

Паллӑ ҫынсем

Символика

Герб

Район гербне 2004 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 28-мӗшӗнче Етӗрне районӗн депутачӗсен пухӑвӗ йышӑннӑ[45].

Гимн

Етӗрне районӗн гимнӗ «Ман районӑм — Етӗрне» ятлӑ юрӑ шутланать, ӑна 2004 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 28-мӗшӗнче йышӑннӑ. Сӑввипе кӗввин авторӗ — Николай Иванович Александров композитор (1948—2017), вӑл Чӑваш Республикин музыка обществин тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ[46][45].

Официаллӑ текст
undefined

«Ман районӑм — Етӗрне».

Сӑр ҫинче выртать илемлӗн
Юмахри пек сарӑлса.
Ман ҫӗршывӑм, Етӗрнейӗм,
Юрлар сана мухтаса.

Хушса юрламалли:
Ҫирӗплен эс, чечеклен,
Ман районӑм - Етӗрне.
Пултаруллӑ та ӗҫчен –
Тивӗҫ эс мухтав ятне.

Кашласа ларать вӑрманӗ,
Улӑхсем мӗнле хитре.
Тырри-пулли куҫ виҫеймӗ
Сарӑ тумлӑ уй-хирте.

Хушса юрламалли:.

Ҫыннисем пит тараватлӑ,
Эпир пурте пӗр ҫемье.
Ҫӗнелсе ҫӗклен хӑватлӑ
Савнӑ ҫӗр - ҫӗршыв-анне.

Хушса юрламалли:

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20 Чувашская Республика. Общая площадь земель муниципального образования. Росстат. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи утӑн 8-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (выр.) (XLSX). Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2 Обзорные сведения. Ядринский район Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2 Природа Ядринского района уникальна. Газета «Знамя труда» (9 ҫӗртмен 2020). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  5. ^ Природный заказник "Кукшумский" создан с целью сохранения и восстановления редких и исчезающих видов растений и животных. Портал органов власти Чувашской Республики (10 ҫурлан 2009). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  6. ^ Этноприродный парк Чувашской Республики им. А.П. Айдака. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  7. ^ 1, 2, 3 Территория для краснокнижников. Советская Чувашия (29 раштавӑн 2009). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  8. ^ Три объекта археологии Ядринского округа включены в перечень выявленных ОКН. Бюджетное учреждение Чувашской Республики "Государственный центр по охране культурного наследия" (13 ҫӑвӑн 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  9. ^ На правом берегу Суры в Ядринском районе археологи обнаружили останки крупного древнерусского городища. chgtrk.ru (13 утӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  10. ^ Историческая справка. Администрация Ядринского муниципального округа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  11. ^ Социально-экономическое развитие района. Администрация Ядринского муниципального округа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  12. ^ 1, 2, 3 Численность населения по районам и городам Чувашии (погрешность 50 человек) (выр.). Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи нарӑсӑн 26-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ.
  13. ^ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (выр.). Архивланӑ 2012 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗ.
  14. ^ Численность населения по районам и городам Чувашской Республики на 1 января 2005 года (погрешность 50 человек) (выр.). Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  15. ^ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2014 ҫулхи кӑрлачӑн 2-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи ҫӑвӑн 18-мӗшӗ.
  16. ^ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населённых пунктов Чувашской Республики (выр.). Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи пушӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи утӑн 27-мӗшӗ.
  17. ^ Чувашия. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  18. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2014 ҫулхи ҫӑвӑн 31-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗ.
  19. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (выр.). Пӑхнӑ кун: 2013 ҫулхи чӳкӗн 16-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи юпан 12-мӗшӗ.
  20. ^ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2014 ҫулхи ҫурлан 2-мӗшӗ. Архивланӑ 2014 ҫулхи ҫурлан 10-мӗшӗ.
  21. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи ҫурлан 6-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи авӑнӑн 23-мӗшӗ.
  22. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (выр.) (5 юпан 2018). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 8-мӗшӗ.
  23. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (выр.) (31 утӑн 2017). Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи утӑн 31-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи утӑн 31-мӗшӗ.
  24. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2018 ҫулхи утӑн 25-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи утӑн 26-мӗшӗ.
  25. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи утӑн 31-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗ.
  26. ^ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи юпан 17-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи юпан 17-мӗшӗ.
  27. ^ 1, 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Национальный состав населения Чувашской Республики. Чувашстат. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи кӑрлачӑн 29-мӗшӗ.
  28. ^ Закон Чувашской Республики от 24 ноября 2004 года N 37 «Об административно-территориальном устройстве Чувашской Республики». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  29. ^ 1, 2, 3 Закон Чувашской Республики от 29.03.2022 № 30 «О преобразовании муниципальных образований Ядринского района Чувашской Республики и о внесении изменений в Закон Чувашской Республики "Об установлении границ муниципальных образований Чувашской Республики и наделении их статусом городского, сельского поселения, муниципального района, муниципального округа и городского округа"». Официальный интернет-портал правовой информации. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  30. ^ Закон Чувашской Республики от 24 ноября 2004 года № 37 «Об установлении границ муниципальных образований Чувашской Республики и наделении их статусом городского, сельского поселения, муниципального района и городского округа». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  31. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (выр.). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи акан 27-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗ.
  32. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125 Численность населения районов Чувашской Республики (выр.). Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи пушӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи авӑнӑн 9-мӗшӗ.
  33. ^ Учреждения культуры Ядринского района. Портал органов власти Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  34. ^ 1, 2 «Островок культуры» ждет новоселья. Лента новостей Чувашии (20 ҫурлан 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  35. ^ 1, 2 Гостеприимная Ядринская земля вновь приняла туристов. Ядринский муниципальный округ Чувашской Республики (3 ҫӗртмен 2022). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  36. ^ Достопримечательности Ядринского района. Tauba-tour.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  37. ^ 1, 2 Муниципальная программа «Развитие образования». ГАРАНТ (18 чӳкӗн 2016). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  38. ^ МБОУ "СОШ №2" Г.ЯДРИНА. Audit-it.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  39. ^ МБОУ "БОЛЬШЕЧУРАШЕВСКАЯ СОШ". Audit-it.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  40. ^ Этнопедагогические традиции в образовании. Ik-ptz.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  41. ^ Общие сведения. Администрация Ядринского муниципального округа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  42. ^ Ядринскому машиностроительному заводу - 30 лет. Портал органов власти Чувашской Республики (2 утӑн 2001). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  43. ^ Ядринский машиностроительный завод. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  44. ^ Раздел I. Приоритеты и цели подпрограммы, общая характеристика подпрограммы. Постановление Ядринской районной администрации Чувашской Республики от 29.12.2018 N 975 "Об утверждении муниципальной программы Ядринского района Чувашской Республики "Развитие транспортной системы Ядринского района Чувашской Республики". base.garant.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 27-мӗшӗ.
  45. ^ 1, 2 Символика Ядринского района. Администрация Ядринского муниципального округа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  46. ^ Ильина М.В. «Ман сершивам-Етерне» — Гимну Ядринского района 20 лет. Администрация Ядринского муниципального округа (27 ҫӑвӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

п • с • т
Етӗрне районӗн пурăнан вырăнĕсем
Flag of Yadrinsky district.svg

Администраци центрĕ: Етӗрне хули

Ялсем: Автанçырми  • Алексеевка  • Анат Ачак  • Анат Мучар  • Анат Пăрнаш  • Анат Сăнар  • Анатри Ирçе  • Анатри Явăш  • Аптăшкасси  • Аптекпуç  • Атликасси  • Ваçкасси Янасал  • Ванькушкăнь  • Вăрманкас Асламас  • Вăрманкас Етĕрне  • Вăрманкасси  • Вăрманкасси Янăм  • Вăта Çĕрти Ирçе  • Екатериновка  • Еккĕмушкăнь  • Ештеккарем хуттăрĕ  • Засурки  • Заштранкă  • Иккĕмĕш Выççăлкă  • Ильина Гора  • Ирçе  • Исампай  • Исментер  • Ишекасси  • Йăвански  • Йăмалăх  • Йӳçпан  • Йĕрхкасси  • Канаш  • Карикасси  • Качикасси  • Кашкăр Çырми  • Кăкшăм  • Кăмаккасси  • Кăташ  • Кĕçĕн Йĕкĕт  • Кĕçĕн Пакăш выççăлки  • Кĕçĕн Сĕнтĕр  • Кĕçĕн Хăмаркка  • Кĕçĕн Чураш  • Кĕçĕн Чутай  • Кĕçĕн Шемертен  • Кĕçĕн Ямаш  • Кивĕ Тенĕм  • Кивĕ Тинкеш  • Кивьял Шăмăт  • Килтĕш  • Курски  • Куславкка  • Лапракасси  • Ленăяль  • Ленинкасси  • Лешкас Асламас  • Мăн Йĕкĕт  • Мăн Пакăш  • Мăн Сĕнтĕр  • Мăн Чураш  • Мăн Шемертен  • Мăн Явăш  • Мăрсакасси  • Метякасси  • Моляк  • Наснар  • Никитин (ял)  • Никольски  • Орапакасси  • Орпа Павлово  • Палтай  • Пăчанар  • Пĕрçырлан  • Пĕрремĕш Выççăлкă  • Пирĕньял  • Полянки  • Пролетари  • Пупăлькасси  • Пушкăрт  • Пушнар  • Сала  • Сантикасси  • Сарьял  • Советски  • Совхозный  • Станьяль  • Стрелецки  • Сучково  • Çатра  • Çăкалăх (Пушкăрт ял тăрăхĕ)  • Çăкалăх (Советски ял тăрăхĕ)  • Çĕнĕ Етĕрне  • Çĕнĕ Тенем  • Çĕнĕ Тинкеш  • Çĕньял Вăрманкасси  • Çимекасси  • Çуткасси  • Çухра  • Талуй  • Тептĕ  • Ту Пăрнаш  • Тукас  • Тури Ачак  • Тури Ирçе  • Тури Мучар  • Тури Сăнар  • Тури Тăрмăш  • Турхла  • Уйкас Асламас  • Уйкас Чураш  • Уйкас  • Улăх Шăмат  • Урпаш  • Урташ  • Хĕрлĕçыр  • Хупахушкăнь  • Хурамалăх  • Хучаш  • Чаканар  • Чирĕккасси  • Чурпай  • Шоркино  • Элешкушкăнь  • Эмекасси  • Юмалăк  • Юманай  • Якурушкăнь  • Янӑм  • Яракасси

п • с • т
Етӗрне районӗн ял тăрăхĕсем
п • с • т
Чăваш Ен
Чăваш Енĕн ялавĕ

Тĕп хула: Шупашкар
Хуласем: Улатӑр | Канаш | Куславкка | Сӗнтӗрвӑрри | Ҫӗнӗ Шупашкар | Çĕрпӳ | Çĕмĕрле | Етӗрне

Муниципаллă-территориллĕ пайланăвĕ:

Районсем: Вăрмар | Вăрнар | Елчĕк | Етĕрне | Йĕпреç | Канаш | Комсомольски | Красноармейски | Куславкка | Муркаш | Патăрьел | Пăрачкав | Сĕнтĕрвăрри | Çĕмĕрле | Çĕрпӳ | Тăвай | Улатăр | Хĕрлĕ Чутай | Шăмăршă | Шупашкар | Элĕк |

Статьясем: Географи | Гербĕ | Гимнĕ | Историйĕ | Халăхĕ | Администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ | Ялавĕ

Чăваш Енĕн гербĕ

Категорисем